Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne?

Na jednym fragmencie Jezus wypowiada tajemnicze zdania zapisane pod imieniem Tomasza. W innym tekście opowieść o zmartwychwstaniu przybiera niezwykłą formę – z grobu wychodzą postacie sięgające nieba, a za nimi podąża krzyż. Są także pisma przypisywane Piotrowi, Marii Magdalenie, Judaszowi czy Filipowi. Ich tytuły brzmią tak, jakby za każdą z tych ksiąg stał ktoś należący do najbliższego kręgu Jezusa.

Kiedy więc otwieramy Nowy Testament i widzimy tylko Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, rodzi się pytanie. Co stało się z pozostałymi opowieściami? Czy przegrały spór, zostały zakazane, a może skreślono je podczas głosowania, o którym dziś już niewiele wiadomo?

Żeby zrozumieć, dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, trzeba cofnąć się do czasu, gdy Nowy Testament nie był jeszcze jedną oprawioną księgą. Dobra Nowina była głoszona, zapamiętywana, spisywana i czytana podczas spotkań chrześcijan. Właśnie w życiu pierwszych wspólnot można zobaczyć, dlaczego jedne pisma od początku znajdowały się blisko centrum wiary, a inne pozostały poza nim.

Kiedy ukształtował się zbiór czterech Ewangelii?

Zbiór czterech Ewangelii ukształtował się w II wieku, znacznie wcześniej niż ostateczna lista wszystkich 27 ksiąg Nowego Testamentu. Nie oznacza to, że jednego dnia wydano dekret zamykający dyskusję. Był to proces rozpoznawania ksiąg już czytanych, przekazywanych i przyjmowanych w Kościele.

Ewangelie kanoniczne powstały w I wieku. Poszczególne wspólnoty nie od razu musiały mieć kopie wszystkich czterech, ponieważ przepisywanie i przewożenie ksiąg wymagało czasu. Teksty jednak krążyły pomiędzy Kościołami. Z czasem zaczęto je także zestawiać i odczytywać jako cztery świadectwa należące do jednej apostolskiej tradycji.

Wyraźne ślady takiego zbioru pojawiają się w drugiej połowie II wieku. Około 170 roku Tacjan opracował Diatessaron, czyli harmonizację materiału z czterech Ewangelii. Kilka lat później św. Ireneusz z Lyonu pisał już wprost o Ewangelii w czterech postaciach. Znał Mateusza, Marka, Łukasza i Jana jako zamknięty, czteroczęściowy zbiór, a nie cztery przypadkowe pisma wybrane z większej biblioteki.

Podobne świadectwo przynosi Fragment Muratoriego. Jego początek nie zachował się, lecz ocalały tekst nazywa Ewangelię Łukasza trzecią, a Jana czwartą. Datowanie samego wykazu jest przedmiotem dyskusji, najczęściej jednak łączy się go z końcem II wieku. Pokazuje on, że rdzeń czterech Ewangelii był stabilny wcześniej niż cały kanon Nowego Testamentu.

Pełniejszy obraz tego procesu przedstawia tekst o tym, jak powstał kanon Biblii. Warto rozdzielić dwie sprawy: wczesne rozpoznanie czterech Ewangelii oraz późniejsze potwierdzenie kompletnej listy ksiąg Nowego Testamentu.

Dlaczego właśnie Mateusz, Marek, Łukasz i Jan?

Pierwsze wspólnoty nie szukały czterech najbardziej barwnych opowieści o Jezusie. Pytały, czy dany tekst przekazuje wiarę otrzymaną od apostołów, czy jest zgodny z głoszoną w Kościele Dobrą Nowiną oraz czy może być czytany w różnych Kościołach podczas zgromadzeń wiernych.

Mateusz, Marek, Łukasz i Jan odpowiadali na te pytania w szczególny sposób. Każdy z nich prowadzi własną narrację, inaczej rozkłada akcenty i zwraca się do innych odbiorców. Nie głoszą jednak czterech różnych Chrystusów. Łączy ich ta sama zasadnicza prawda o Jezusie, który nauczał, czynił znaki, umarł i zmartwychwstał.

Różnice między ich relacjami nie zostały zatarte. Kościół nie stworzył jednej wygładzonej biografii Jezusa i nie pozostawił wyłącznie wspólnych szczegółów. Zachował cztery odrębne świadectwa, ponieważ każde odsłania to samo misterium Chrystusa z innej strony. Więcej o tych akcentach można przeczytać w artykule wyjaśniającym, czym różnią się cztery Ewangelie.

Trzeba przy tym odróżnić historyczne świadectwa od prawdy wiary. Historyk może badać datowanie, rękopisy, cytowania i zasięg używania ksiąg. Kościół idzie dalej: uznaje cztery Ewangelie za natchnione Słowo Boże. Nie dlatego, że później nadał im świętość, lecz dlatego, że w Tradycji apostolskiej rozpoznał księgi przekazane mu jako natchnione.

Czy pozostałe Ewangelie były równie stare?

Większość znanych Ewangelii pozakanonicznych jest późniejsza od czterech Ewangelii kanonicznych. Wiele z nich powstało w II wieku lub jeszcze później, gdy imiona apostołów miały już ogromny autorytet. Przypisanie tekstu Tomaszowi, Piotrowi czy Filipowi nie stanowi samo w sobie dowodu, że napisała go wskazana osoba.

Sytuacja nie jest jednak tak prosta, by wszystkie apokryfy umieścić na jednej osi czasu. Datowanie niektórych tekstów pozostaje sporne. Dobrym przykładem jest Ewangelia Tomasza, będąca zbiorem 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Badacze dyskutują zarówno o czasie powstania całego dzieła, jak i o tym, czy część zawartych w nim tradycji może być starsza niż zachowana forma księgi.

Inne pisma wyraźnie rozwijają pytania, na które Ewangelie kanoniczne odpowiadają krótko albo wcale. Ewangelie dzieciństwa opowiadają o młodych latach Jezusa. Ewangelia Piotra rozbudowuje opis męki i zmartwychwstania, wprowadzając obrazy nieobecne u Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Takie utwory mówią wiele o wyobraźni, sporach i pobożności późniejszych chrześcijan, lecz nie stają się przez to równie wczesnym świadectwem o publicznej działalności Jezusa.

Słowo apokryf obejmuje zresztą teksty bardzo różnego rodzaju. Ich pochodzenie, treść i związek z wcześniejszą tradycją trzeba oceniać osobno. Szerzej wyjaśniamy to w artykule o tym, czym są apokryfy.

Czy wszystkie pozakanoniczne Ewangelie były gnostyckie?

Nie. Nie każda Ewangelia pozakanoniczna jest tekstem gnostyckim, a samo określenie gnostycyzm obejmuje różne nurty, których nie powinno się wrzucać do jednego worka.

Niektóre pisma rzeczywiście powstały w środowiskach rozwijających idee kojarzone z gnostycyzmem. Przedstawiają zbawienie jako wynik poznania ukrytej prawdy, inaczej ujmują stworzenie, ciało i relację Jezusa do świata materialnego. Do tej grupy często zalicza się Ewangelię Judasza, a z gnostycyzmem łączy się również Ewangelię Filipa. W przypadku Ewangelii Tomasza klasyfikacja i historia rozwoju tekstu nadal są dyskutowane.

Pozostałe apokryfy mają inny charakter. Protoewangelia Jakuba koncentruje się na narodzeniu i młodości Maryi oraz dzieciństwie Jezusa. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza rozwija opowieści o cudach małego Jezusa. Ewangelia Piotra przedstawia mękę i zmartwychwstanie, a jej dokładne miejsce wśród wczesnych nurtów chrześcijaństwa pozostaje przedmiotem badań. Późne pochodzenie, legendarna forma albo brak apostolskiego zakorzenienia nie oznaczają automatycznie gnostycyzmu.

Równie ważne jest to, że nie każdy tekst poza kanonem był przez Kościół traktowany jako szkodliwy. Niektóre dzieła, takie jak Pasterz Hermasa czy Didache, były wysoko cenione i służyły pouczeniu, choć nie uznano ich za Pismo Święte. Granica między księgą pożyteczną a księgą natchnioną była realna.

Jakie znaczenie miało apostolskie pochodzenie tradycji?

Apostolskie pochodzenie nie oznacza, że każdą Ewangelię musiał własnoręcznie spisać jeden z Dwunastu. Chodzi o zakorzenienie treści w świadectwie apostołów i pierwszego pokolenia uczniów Jezusa. Sobór Watykański II przypomina, że to, co apostołowie głosili, oni sami oraz mężowie apostolscy przekazali na piśmie pod natchnieniem Ducha Świętego.

Tradycja kościelna wiąże Mateusza i Jana z apostołami należącymi do Dwunastu, Marka z przepowiadaniem św. Piotra, a Łukasza ze środowiskiem św. Pawła i świadectwem tych, którzy od początku byli naocznymi świadkami. Sam Łukasz rozpoczyna dzieło od informacji, że zbadał przekazane wydarzenia i korzystał z relacji wcześniejszych świadków.

Dlatego apostolskość była czymś więcej niż znanym imieniem wpisanym w tytuł. Liczyła się ciągłość przekazu, zgodność z regułą wiary, obecność w modlitwie i nauczaniu Kościoła oraz przyjęcie przez wspólnoty rozsiane w różnych miejscach. Pismo mogło powoływać się na apostoła, a jednocześnie przedstawiać obraz Jezusa obcy wierze otrzymanej od pierwszych świadków.

Z tego powodu warto rozróżnić ewangelistę w szerokim znaczeniu, czyli głosiciela Dobrej Nowiny, od autora jednej z czterech ksiąg kanonicznych. Wyjaśnia to tekst o tym, ilu było ewangelistów i dlaczego mówimy o Czterech Ewangelistach.

Czy Kościół „usunął” inne Ewangelie z Biblii?

Nie było jednego momentu, w którym Kościół zebrał równorzędne Ewangelie, wybrał cztery, a pozostałe usunął z gotowej Biblii. Taki obraz odwraca kolejność wydarzeń. Cztery Ewangelie miały wyjątkowe miejsce w życiu Kościoła, zanim w IV wieku pojawiły się synodalne wykazy potwierdzające pełny kanon Nowego Testamentu.

Nie oznacza to, że w pierwszych wiekach nie istniały spory. Niektóre wspólnoty znały inne pisma, część tekstów cieszyła się lokalnym szacunkiem, a granice kanonu nie we wszystkich regionach były od razu jednakowo wyraźne. Dyskusje dotyczyły jednak przede wszystkim części listów, Apokalipsy św. Jana i kilku cenionych dzieł wczesnochrześcijańskich. Cztery Ewangelie należały do najmocniej rozpoznanego rdzenia Nowego Testamentu.

Nie wybrano ich również na Soborze Nicejskim w 325 roku. Sobór zajmował się przede wszystkim sporem o bóstwo Syna Bożego, a nie konkursem ewangelicznych ksiąg. Opowieść o głosowaniu nad Ewangeliami jest późniejszym mitem, który omawiamy szerzej w tekście o tym, czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii.

Późniejsze decyzje synodów i soborów nie stworzyły natchnienia ksiąg. Potwierdziły kanon rozpoznany i przekazany w życiu Kościoła. Z katolickiej perspektywy nie był to wyłącznie proces administracyjny. Kościół wierzy, że Duch Święty prowadził go w strzeżeniu depozytu wiary, aby kolejne pokolenia mogły usłyszeć prawdziwe świadectwo o Jezusie Chrystusie.

Jedna Dobra Nowina przekazana w czterech Ewangeliach

Cztery Ewangelie nie są czterema konkurencyjnymi wersjami chrześcijaństwa. Tradycja Kościoła mówi o jednej Ewangelii według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Jedna Dobra Nowina została przekazana w czterech głosach, które zachowały własny język, układ i teologiczne akcenty.

Teksty pozakanoniczne pozostają ważnymi świadectwami historii. Pomagają poznawać pytania, wyobrażenia i spory dawnych wspólnot. Nie stoją jednak obok czterech Ewangelii jako cztery utracone rozdziały tej samej księgi. Ich tytuły mogą brzmieć znajomo, ale o miejscu w kanonie nie decydowało samo apostolskie imię.

Kiedy Kościół otwiera Ewangeliarz podczas liturgii, nie sięga po zwycięzców dawnego plebiscytu. Przyjmuje świadectwo apostolskie rozpoznane, przechowane i przekazane w czterech księgach, aby także dziś usłyszeć w nich głos Chrystusa.

Pytania i odpowiedzi o cztery Ewangelie i pisma pozakanoniczne

Wokół liczby Ewangelii narosło wiele uproszczeń. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania o cztery księgi kanoniczne, apokryfy i rolę Kościoła w rozpoznaniu kanonu.

Ile Ewangelii istniało w pierwszych wiekach chrześcijaństwa?

Nie da się podać jednej pewnej liczby, ponieważ część pism zachowała się tylko we fragmentach albo jest znana z wzmianek innych autorów. Istniały dziesiątki tekstów nazywanych Ewangeliami lub zaliczanych dziś do literatury ewangelicznej. Tylko cztery zostały rozpoznane przez Kościół jako natchnione i kanoniczne.

Czy Ewangelia Tomasza mogła powstać wcześniej niż Ewangelie kanoniczne?

Datowanie Ewangelii Tomasza jest sporne. Niektórzy badacze dopuszczają wczesne pochodzenie części zawartych w niej wypowiedzi, lecz zachowany zbiór jako całość nie może być bez zastrzeżeń uznany za starszy i bardziej pierwotny niż cztery Ewangelie kanoniczne. Trzeba odróżnić wiek pojedynczej tradycji od daty redakcji całego dzieła.

Czy Sobór Nicejski zdecydował, które Ewangelie weszły do Biblii?

Nie. Sobór Nicejski z 325 roku nie wybierał czterech Ewangelii. Mateusz, Marek, Łukasz i Jan tworzyli rozpoznany zbiór już w II wieku, o czym świadczą między innymi św. Ireneusz, Diatessaron Tacjana i Fragment Muratoriego.

Czy Kościół zakazał czytania wszystkich Ewangelii apokryficznych?

Nie wszystkie teksty pozakanoniczne traktowano jednakowo. Część odrzucano z powodu błędnej nauki lub fałszywego przypisania autorstwa, inne czytano jako literaturę budującą, ale nie jako Pismo Święte. Dzisiaj apokryfy mogą być przedmiotem badań historycznych, lecz nie są podstawą wiary ani nauczania Kościoła.

Czy Mateusz, Marek, Łukasz i Jan byli apostołami?

Mateusz i Jan są w tradycji Kościoła utożsamiani z członkami Dwunastu. Marek i Łukasz nie należeli do Dwunastu, ale zostali związani z przekazem apostolskim: Marek ze św. Piotrem, a Łukasz ze św. Pawłem i wcześniejszymi naocznymi świadkami. Dlatego Kościół mówi o apostolskim pochodzeniu czterech Ewangelii, nie twierdząc, że wszystkich czterech autorów należało do grona Dwunastu.

Dlaczego Kościół zachował cztery różniące się relacje zamiast jednej?

Ponieważ różnice nie niszczą jedności ich świadectwa. Każdy ewangelista wybiera i układa materiał zgodnie z celem swojego dzieła oraz potrzebami odbiorców. Razem cztery Ewangelie przekazują pełniejsze świadectwo o osobie, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,1-4; J 20,30-31; Katechizm Kościoła Katolickiego 124-127; Sobór Watykański II, Dei verbum 18-19.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *