Czasem wystarczy porównać ten sam werset w dwóch wydaniach Biblii, aby zauważyć coś niepokojącego. Jedno zdanie brzmi inaczej, imię ma odmienną formę, a przypis informuje, że dany fragment występuje w przekładzie greckim, lecz nie ma go w tekście hebrajskim. W Księdze Psalmów potrafi zmienić się nawet numer psalmu.
Spis treści
Za tymi drobnymi uwagami na dole strony kryje się historia liczona nie w latach, lecz w tysiącleciach. Prowadzi przez żydowską diasporę w Egipcie, pracownie starożytnych kopistów, groty nad Morzem Martwym i wspólnoty pierwszych chrześcijan.
Czy mamy więc do czynienia z dwiema różnymi Bibliami? A może z dwiema drogami, którymi dotarł do nas ten sam święty tekst? Żeby zrozumieć różnice między Septuagintą a Biblią hebrajską, trzeba najpierw przyjrzeć się obu tradycjom bez podejrzliwości i bez łatwych uproszczeń.
Czym jest Septuaginta?
Septuaginta to starożytny grecki przekład ksiąg Starego Testamentu, oznaczany rzymską liczbą LXX. Jego powstawanie rozpoczęło się prawdopodobnie w III wieku przed Chrystusem w Aleksandrii. Najpierw przetłumaczono Pięcioksiąg, a kolejne księgi przekładano stopniowo, w różnych miejscach i przez różnych tłumaczy.
Nie był to zatem jeden projekt wykonany przez jedną grupę w krótkim czasie. Poszczególne księgi różnią się stylem i sposobem przekładu. Jedne dość ściśle naśladują hebrajską składnię, inne przekazują sens swobodniej, a czasem objaśniają tekst w sposób zrozumiały dla greckojęzycznego odbiorcy.
Nazwa Septuaginta nawiązuje do opowieści zachowanej w Liście Arysteasza. Według niej nad tłumaczeniem Tory miało pracować siedemdziesięciu dwóch uczonych żydowskich. Stąd symboliczne określenie przekładu jako dzieła siedemdziesięciu i skrót LXX. Opowieść ta ma elementy legendarne, ale wskazuje na prawdziwe środowisko powstania przekładu: żydowską społeczność Egiptu, dla której greka stała się językiem codziennym.
Z czasem określeniem Septuaginta zaczęto obejmować szerszy zbiór greckich ksiąg biblijnych. Znalazły się w nim również księgi i dodatki, które nie weszły do żydowskiego kanonu rabinicznego, a które Kościół katolicki przyjął jako deuterokanoniczne. Szerzej wyjaśniamy to w artykule o tym, dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka.
Czym jest tekst masorecki?
Tekst masorecki to tradycyjna hebrajska postać ksiąg Biblii żydowskiej, przekazana i niezwykle starannie opracowana przez żydowskich uczonych nazywanych masoretami. To właśnie na nim opiera się większość współczesnych wydań hebrajskiego Starego Testamentu oraz wiele przekładów na języki nowożytne.
Najstarszy zapis hebrajski składał się głównie ze spółgłosek. Czytelnicy znający język i tradycję potrafili uzupełnić właściwe samogłoski podczas lektury. Masoreci, działający mniej więcej od VI do X wieku po Chrystusie, dodali system znaków samogłoskowych, akcenty oraz uwagi służące ochronie prawidłowego brzmienia tekstu. Skrupulatnie zapisywali też informacje o nietypowych formach i sposobie odczytania poszczególnych słów.
Nie oznacza to, że tekst masorecki powstał dopiero w średniowieczu. Masoreci nie napisali Biblii hebrajskiej od nowa, lecz utrwalili znacznie starszą tradycję tekstu spółgłoskowego. Znaleziska z Qumran potwierdziły, że tekst bardzo zbliżony do późniejszej tradycji masoreckiej istniał już przed narodzeniem Chrystusa.
Do najważniejszych zachowanych świadków tej tradycji należą Kodeks z Aleppo z X wieku oraz Kodeks Leningradzki z początku XI wieku. Ten drugi jest najstarszym kompletnym rękopisem całej Biblii hebrajskiej i stanowi podstawę wielu współczesnych wydań krytycznych.
Czy Septuaginta jest tylko tłumaczeniem hebrajskiej Biblii?
Septuaginta jest przekładem, lecz nie należy traktować jej wyłącznie jako greckiej kopii dzisiejszego tekstu masoreckiego. Greccy tłumacze pracowali wiele stuleci przed najstarszymi zachowanymi kodeksami masoreckimi. Mieli przed sobą hebrajskie rękopisy, które w wielu miejscach przypominały późniejszy tekst masorecki, ale nie zawsze były z nim identyczne.
Gdy Septuaginta różni się od tekstu masoreckiego, możliwe są co najmniej trzy wyjaśnienia. Tłumacz mógł inaczej zrozumieć hebrajskie słowo. Mógł też świadomie wyrazić myśl swobodniej albo ją objaśnić. W niektórych przypadkach korzystał jednak prawdopodobnie z innej hebrajskiej wersji tekstu, nazywanej przez badaczy podstawą lub Vorlage przekładu.
| Rodzaj różnicy | Co mogło się wydarzyć? |
|---|---|
| Inne słowo lub zwrot | Grecki tłumacz wybrał jedno z kilku możliwych znaczeń hebrajskiego wyrazu. |
| Drobne opuszczenie lub dodanie | Kopista pominął fragment, powtórzył go albo korzystał z rękopisu o innym brzmieniu. |
| Zmieniona kolejność | Księga występowała w odmiennej redakcji lub jej części uporządkowano inaczej. |
| Dłuższa albo krótsza księga | Do obiegu weszły różne etapy redakcji tego samego dzieła. |
| Wyraźnie interpretacyjny przekład | Tłumacz objaśnił metaforę, doprecyzował podmiot lub dostosował składnię do języka greckiego. |
Nie da się więc przyjąć jednej reguły dla całego Starego Testamentu. Każdą różnicę trzeba zbadać osobno, porównując hebrajski, grecki, rękopisy z Qumran, przekłady starożytne oraz sposób tłumaczenia danej księgi.
Dlaczego niektóre fragmenty różnią się długością lub brzmieniem?
Księgi biblijne powstawały i były przepisywane w świecie bez druku. Rękopis kopiowano ręcznie, a każda kolejna kopia mogła odziedziczyć drobny błąd poprzednika. Kopista mógł przestawić podobne wyrazy, opuścić linię zakończoną takim samym słowem jak sąsiednia albo wpisać do tekstu objaśnienie, które wcześniej znajdowało się na marginesie.
Nie wszystkie różnice są jednak pomyłkami. Niektóre księgi prawdopodobnie krążyły w więcej niż jednej redakcji. Zanim ich brzmienie zostało ustalone w dominującej tradycji, mogły istnieć wersje krótsze i dłuższe, odmiennie porządkujące ten sam materiał.
Księga Jeremiasza w wersji krótszej i dłuższej
Najbardziej znanym przykładem jest Księga Jeremiasza. Jej tekst w Septuagincie jest wyraźnie krótszy od tekstu masoreckiego, a wyrocznie przeciw narodom znajdują się w innym miejscu. Przez długi czas można było podejrzewać, że grecki tłumacz sam skrócił i przestawił materiał.
Rękopisy z Qumran zmieniły ten obraz. Wśród hebrajskich fragmentów Jeremiasza odnaleziono świadków zbliżonych zarówno do dłuższej tradycji masoreckiej, jak i do krótszej postaci stojącej za Septuagintą. Oznacza to, że grecki przekład przynajmniej w części zachował ślad rzeczywiście istniejącej hebrajskiej redakcji księgi.
Inna długość opowieści o Dawidzie i Goliacie
Grecki tekst opowiadania o Dawidzie i Goliacie w 1 Księdze Samuela jest krótszy niż postać znana z tekstu masoreckiego. W dłuższej wersji pojawiają się fragmenty, które mogą sprawiać wrażenie powtórzeń lub trudniej łączyć się z sąsiednią narracją. Badacze dyskutują, czy Septuaginta zachowała wcześniejszą redakcję, czy jej tłumacz świadomie skrócił opowieść. Samo porównanie wersji nie daje łatwej odpowiedzi.
Dodatki w Księdze Estery i Księdze Daniela
Greckie wersje Estery i Daniela zawierają partie, których nie ma w tekście masoreckim. W Esterze są to między innymi modlitwy Mardocheusza i Estery oraz wyraźniejsze odniesienia do Boga. W greckiej tradycji Daniela znajdują się między innymi Modlitwa Azariasza, Pieśń trzech młodzieńców oraz opowiadania o Zuzannie, Belu i smoku.
W katolickiej Biblii te teksty należą do ksiąg natchnionych. Nie można sprowadzić ich do błędów kopistów. Tutaj historia tekstu łączy się z pytaniem o kanon, czyli o to, które księgi i części ksiąg Kościół przyjął jako Pismo Święte. Więcej o tym procesie mówi artykuł Jak powstał kanon Biblii?.
Dlaczego zmieniają się numery psalmów?
Septuaginta łączy niektóre psalmy, które tekst masorecki liczy osobno, a inne dzieli. Dlatego od Psalmu 10 przez znaczną część Psałterza numeracja grecka i łacińska jest zwykle o jeden niższa od hebrajskiej. W katolickich wydaniach można spotkać zapis podwójny, na przykład Ps 51(50).
Taka różnica nie musi oznaczać, że brakuje całego psalmu. Najczęściej ten sam materiał został po prostu inaczej podzielony i ponumerowany.
Co odkrycia z Qumran zmieniły w naszym rozumieniu tekstu Biblii?
Odkrywane od 1947 roku zwoje znad Morza Martwego pozwoliły zajrzeć do świata Biblii hebrajskiej sprzed dwóch tysięcy lat. Wcześniej badacze porównywali starożytne przekłady z hebrajskimi kodeksami zachowanymi głównie ze średniowiecza. Qumran przyniosło rękopisy biblijne pochodzące z ostatnich stuleci przed Chrystusem i z I wieku po Chrystusie.
Znaleziska pokazały dwie rzeczy, które trzeba zachować razem. Po pierwsze, wiele rękopisów jest bardzo bliskich tekstowi, który później utrwalili masoreci. Świadczy to o wielkiej staranności przekazywania Pisma. Po drugie, w okresie Drugiej Świątyni obok siebie funkcjonowały również inne formy tekstu. Niektóre przypominają hebrajską podstawę Septuaginty, inne są zbliżone do Pięcioksięgu samarytańskiego, a jeszcze inne zawierają odrębne warianty.
Dobrym przykładem jest Pwt 32,8. Tradycja masorecka mówi w tym miejscu o granicach narodów ustalonych według liczby synów Izraela. Jeden z hebrajskich rękopisów z Qumran zachowuje odczytanie mówiące o synach Bożych, któremu odpowiada grecka tradycja o aniołach Bożych. Septuaginta nie stworzyła więc tej różnicy wyłącznie na etapie tłumaczenia. Za jej brzmieniem stała starsza hebrajska forma wersetu.
Qumran nie ogłosiło zwycięstwa Septuaginty nad tekstem masoreckim ani odwrotnie. Pokazało bardziej złożoną historię: przed ujednoliceniem tekstu hebrajskiego istniała pewna różnorodność rękopisów, a oba wielkie świadectwa potrafią zachowywać bardzo stare odczytania.
Dlaczego Septuaginta jest ważna dla chrześcijaństwa?
Pierwsi chrześcijanie żyli w świecie, w którym greka była szeroko używanym językiem. W tym języku zapisano Nowy Testament i w nim wielu Żydów diaspory czytało Pismo. Dla rodzącego się Kościoła Septuaginta nie była egzotycznym dodatkiem, ale Biblią znaną z modlitwy, nauczania i głoszenia Ewangelii.
Autorzy Nowego Testamentu wielokrotnie przytaczają Stary Testament w brzmieniu bliskim Septuagincie. Widać to na przykład w Hbr 10,5, gdzie słowa Psalmu 40 o ciele przygotowanym dla Mesjasza odpowiadają wersji greckiej, podczas gdy tekst masorecki mówi o otwartych lub wydrążonych uszach. Nie wszystkie cytaty pochodzą jednak dokładnie z LXX. Autorzy czasem tłumaczą hebrajski samodzielnie, przytaczają tekst swobodnie albo łączą kilka miejsc Pisma.
Septuaginta współtworzyła także język chrześcijańskiej wiary. Greckie słowo Christos, czyli Namaszczony, stało się tytułem Jezusa Chrystusa. Sposób, w jaki LXX używała określeń takich jak Pan, chwała, przymierze czy sprawiedliwość, pomaga zrozumieć słownictwo Ewangelii i listów apostolskich. Dlatego Stary i Nowy Testament należy czytać jako jedną historię zbawienia, choć różnią się i mają własną specyfikę.
Sobór Watykański II przypomina w konstytucji Dei verbum, że Kościół od początku przyjął starożytny grecki przekład Starego Testamentu i otaczał go szacunkiem. Jednocześnie zaleca sporządzanie odpowiednich przekładów z tekstów oryginalnych. Katolickie podejście nie wymaga przeciwstawiania Septuaginty Biblii hebrajskiej. Obie są potrzebne do poznawania historii tekstu i pełniejszego rozumienia Pisma.
Który tekst Starego Testamentu jest bardziej wiarygodny?
Nie ma uczciwej odpowiedzi, która wskazywałaby jednego zwycięzcę dla wszystkich ksiąg i wersetów. Tekst masorecki jest najpełniejszym i najlepiej zachowanym świadkiem hebrajskiej tradycji całego Starego Testamentu. Septuaginta jest najstarszym obszernym przekładem i niekiedy pośrednio świadczy o hebrajskim tekście starszym niż forma utrwalona przez masoretów.
Starszy rękopis nie zawsze zawiera starsze brzmienie, a późniejszy rękopis nie musi być mniej wierny. Kopia z X wieku może bardzo dokładnie zachowywać tekst sprzed wielu stuleci. Z kolei tłumaczenie z II wieku przed Chrystusem może zawierać zarówno ślad starszej podstawy hebrajskiej, jak i swobodną decyzję tłumacza.
Dlatego krytyka tekstu nie polega na mechanicznym wybieraniu LXX albo tekstu masoreckiego. Badacze analizują każdy przypadek, pytając między innymi:
- jakie odczytanie potwierdzają najstarsze rękopisy;
- jak zwykle tłumaczył autor danej księgi Septuaginty;
- czy różnicę da się wyjaśnić pomyłką kopisty;
- które brzmienie lepiej tłumaczy powstanie pozostałych wariantów;
- czy mamy do czynienia z innym przekładem, czy z inną redakcją księgi.
Współczesne przekłady katolickie korzystają z wydań krytycznych tekstów hebrajskich, aramejskich i greckich. Gdy starożytni świadkowie znacząco się różnią, tłumacz może wybrać najlepiej uzasadnione brzmienie i odnotować wariant w przypisie. Z tego powodu przy wyborze wydania pomocne są nie tylko płynny język, ale również dobre objaśnienia. Praktyczne kryteria przedstawiamy w poradniku Jaki przekład Biblii wybrać do codziennego czytania?.
Czy różnice podważają natchnienie Pisma Świętego?
Różnice między rękopisami nie oznaczają, że Biblia przestała być słowem Bożym. Natchnienie nie usuwa ludzkiej historii tekstu. Bóg przemówił przez prawdziwych autorów, którzy posługiwali się własnym językiem, stylem i dostępnymi formami literackimi. Następnie księgi były przepisywane, tłumaczone, czytane w liturgii i przekazywane w konkretnych wspólnotach.
Kościół wierzy, że księgi Pisma Świętego zostały napisane pod natchnieniem Ducha Świętego i uczą prawdy, którą Bóg zechciał utrwalić dla naszego zbawienia. Nie wynika z tego, że każdy kopista był chroniony przed każdą literówką ani że wszystkie rękopisy muszą być identyczne co do pojedynczego słowa.
Krytyka tekstu nie jest próbą poprawiania słowa Bożego według współczesnych upodobań. Służy możliwie wiernemu rozpoznaniu brzmienia przekazywanego przez najstarszych świadków. Przypis informujący o wariancie nie ukrywa słabości Biblii. Pokazuje uczciwość tłumaczy i pozwala czytelnikowi zobaczyć, na jakich świadectwach opiera się wydanie.
Większość różnic dotyczy pisowni, szyku, drobnych opuszczeń albo sposobu przekładu. Istnieją też warianty większe i te wymagają poważnego namysłu. Żadnej podstawowej prawdy wiary chrześcijańskiej nie zbudowano jednak na jednym niepewnym odczytaniu Starego Testamentu. Wiara Kościoła wyrasta z całego Pisma odczytywanego w żywej Tradycji, a nie z pojedynczej litery rozpatrywanej w oderwaniu od całości.
Jak czytać przypisy o Septuagincie i tekście hebrajskim?
Gdy w Biblii pojawia się skrót LXX, chodzi o Septuagintę. Skrót TM oznacza zwykle tekst masorecki. Informacja, że przekład idzie za LXX, może znaczyć, że grecka wersja zachowuje w danym miejscu bardziej zrozumiałe lub lepiej potwierdzone brzmienie. Nie oznacza automatycznie, że cały tekst masorecki jest gorszy.
Przy trudniejszym wariancie dobrze przeczytać cały akapit, a nie tylko jedno zdanie. Trzeba też sprawdzić, czy zmiana dotyczy sensu, czy jedynie numeracji, pisowni imienia albo kolejności słów. Pojedynczego wariantu nie należy zamieniać w sensacyjną opowieść o celowym usunięciu lub dopisaniu prawdy przez Żydów czy chrześcijan.
Starożytne rękopisy nie ustawiają się w prosty spór dwóch religii. Septuagintę stworzyli Żydzi przed narodzeniem Chrystusa, a tradycja bliska tekstowi masoreckiemu również istniała przed epoką masoretów. Historia tekstu jest wspólnym dziedzictwem judaizmu i chrześcijaństwa, choć obie wspólnoty inaczej określiły kanon i inaczej rozwijały tradycję jego odczytywania.
Najczęstsze pytania o Septuagintę i Biblię hebrajską
Różnice między starożytnymi wersjami Starego Testamentu łatwo prowadzą do zbyt prostych wniosków. Poniższe odpowiedzi porządkują kwestie, które najczęściej pojawiają się przy porównywaniu Septuaginty, tekstu masoreckiego i współczesnych przekładów Biblii.
Czy Septuaginta jest starsza od tekstu masoreckiego?
Zachowany grecki przekład powstał wcześniej niż działalność masoretów i najstarsze kompletne kodeksy masoreckie. Nie znaczy to jednak, że cała hebrajska tradycja stojąca za tekstem masoreckim jest późniejsza. Jej spółgłoskowa postać ma świadków w rękopisach sprzed narodzenia Chrystusa.
Czy masoreci zmienili Biblię, aby usunąć proroctwa o Jezusie?
Nie ma podstaw, by całą tradycję masorecką przedstawiać jako celowe fałszerstwo wymierzone w chrześcijaństwo. Różnice mają wiele przyczyn i często istniały już przed narodzeniem Jezusa. Tekst masorecki w jednych miejscach może zachowywać lepsze odczytanie, a w innych Septuaginta może świadczyć o starszej podstawie hebrajskiej.
Czy Nowy Testament zawsze cytuje Septuagintę?
Nie. Wiele cytatów jest bliskich Septuagincie, ponieważ autorzy Nowego Testamentu pisali po grecku i posługiwali się znanym w tym języku Pismem. Są jednak także cytaty bliższe tekstowi hebrajskiemu, przekłady własne autora i przytoczenia niedosłowne.
Czy współczesna Biblia katolicka jest tłumaczona z Septuaginty?
Nie w całości. Współczesne przekłady katolickie sięgają do języków oryginalnych oraz krytycznych wydań tekstu. Dla większości ksiąg Starego Testamentu podstawą jest hebrajski, lecz tłumacze porównują go z Septuagintą, rękopisami z Qumran i innymi przekładami starożytnymi. Księgi zachowane przede wszystkim po grecku tłumaczy się z ich tekstu greckiego.
Czy księgi deuterokanoniczne pochodzą wyłącznie z greki?
Nie wszystkie. Część znamy głównie lub w całości z tradycji greckiej, ale odkryto także hebrajskie i aramejskie fragmenty niektórych ksiąg deuterokanonicznych, między innymi Syracha i Tobiasza. Język zachowanego rękopisu nie rozstrzyga sam o natchnieniu księgi.
Dlaczego w jednych Bibliach Psalm 50 jest oznaczony jako Psalm 51?
To skutek odmiennego podziału Psałterza w tradycji greckiej i hebrajskiej. Chodzi zasadniczo o ten sam psalm. Wydania katolickie często podają oba numery, aby ułatwić korzystanie z różnych przekładów i ksiąg liturgicznych.
Dwa świadectwa jednej długiej historii
Septuaginta i tekst masorecki nie są dwiema rywalizującymi Bibliami, z których jedną trzeba odrzucić. Są dwoma najważniejszymi świadkami długiej historii Starego Testamentu. Jeden pozwala usłyszeć Pismo w grece żydowskiej diaspory i pierwszego Kościoła. Drugi zachowuje hebrajską tradycję przekazaną z niezwykłą dokładnością przez żydowskich skrybów.
Gdy różnią się pojedynczym słowem, długością fragmentu albo kolejnością części księgi, nie należy od razu podejrzewać oszustwa. Czasem widzimy decyzję tłumacza, czasem błąd kopisty, a czasem ślad starszej redakcji, o której istnieniu przez wieki nie wiedzieliśmy. Zwoje z Qumran nauczyły badaczy pokory: historia tekstu okazała się bogatsza niż prosty wybór między greką a hebrajskim.
Dla chrześcijanina ta wiedza nie odbiera Biblii świętości. Przeciwnie, pozwala zobaczyć, jak słowo Boże przechodziło przez języki, epoki i wspólnoty, nie przestając prowadzić ku Chrystusowi. Tajemniczy przypis na dole strony staje się wtedy nie powodem do lęku, lecz zaproszeniem do uważniejszego czytania.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 1,22-23; Dz 15,13-18; Hbr 10,5-7; Sobór Watykański II, konstytucja Dei verbum, 11-13 i 22.



