Księga Jubileuszów – Mała Księga Rodzaju, której nie ma w Biblii katolickiej

W Księdze Jubileuszów spotykamy znajome imiona: Adama, Noego, Abrahama i Mojżesza. Początkowo można odnieść wrażenie, że wróciliśmy do historii czytanej już wiele razy. Wystarczy jednak kilka stron, żeby zauważyć szczegóły, których wcześniej tam nie było.

Wydarzenia otrzymują dokładne daty. Postacie dotąd bezimienne zostają nazwane. Nad ziemią pojawia się rozbudowany świat aniołów, a upływ czasu podlega porządkowi zapisanemu na niebiańskich tablicach. Nawet dzień obchodzenia święta może zdecydować o tym, czy wspólnota pozostaje wierna Bogu.

Najbardziej intrygujące jest miejsce, z którego ta opowieść zostaje wypowiedziana. Wracamy na Synaj, gdzie Mojżesz ma otrzymać wiedzę sięgającą początku świata. Kto opowiada mu przeszłość i dlaczego znane dzieje zaczynają brzmieć inaczej?

Na Synaju Mojżesz słucha jeszcze jednej opowieści

Księga Jubileuszów jest starożytnym żydowskim dziełem, które ponownie opowiada historię z Księgi Rodzaju i początkowej części Księgi Wyjścia. Jej autor umieszcza całość w ramach objawienia udzielonego Mojżeszowi na Synaju. Głównym narratorem zostaje anioł obecności, przekazujący mu dzieje świata oraz związane z nimi przepisy.

Tak wygląda sytuacja przedstawiona w księdze. Historycznie utwór pochodzi jednak z dużo późniejszej epoki: badacze najczęściej umieszczają jego powstanie w II wieku przed Chrystusem, często około połowy tego stulecia. Został napisany po hebrajsku, a jego rzeczywisty autor pozostaje nieznany. Przypisanie przekazu Mojżeszowi jest sposobem nadania mu autorytetu, nie ustaleniem nazwiska twórcy.

W katolickiej klasyfikacji Jubileusze należą do apokryfów, czyli pism pozostających poza kanonem Pisma Świętego. Nie oznacza to jednak, że wszyscy chrześcijanie nadali im taki sam status. Etiopski Kościół Ortodoksyjny Tewahedo uznaje Księgę Jubileuszów za kanoniczną. Dlatego stwierdzenie, że nie ma jej w Biblii, wymaga dopowiedzenia, o którą tradycję biblijną chodzi.

Pełny tekst przetrwał w języku gyyz, używanym w tradycji etiopskiej. Hebrajski oryginał znamy we fragmentach, a inne dawne przekłady zachowały się tylko częściowo lub są poświadczone w cytatach. Dzisiejsza znajomość księgi zawdzięcza więc wiele wspólnocie, która przez wieki ją przepisywała i czytała.

Mała Księga Rodzaju wcale nie jest zwykłym skrótem

Nazwa Mała Księga Rodzaju, znana również w greckiej postaci Leptogenesis, odsyła do opowieści o początkach świata. W Jubileuszach wracają stworzenie, ogród Eden, potop, patriarchowie i losy rodziny Jakuba. To te same dzieje, które stanowią główną treść biblijnej Księgi Rodzaju.

Słowo mała może jednak zmylić. Jubileusze nie są po prostu krótszym wydaniem Genesis ani jej uproszczeniem dla czytelnika. Autor pomija pewne fragmenty, inne rozwija, a do znanych wydarzeń dołącza nowe sceny i objaśnienia. Sama geneza tego przydomka nie jest całkowicie jasna; nie powinniśmy wyprowadzać z niego ścisłej definicji gatunku.

Tytuł Księga Jubileuszów mówi więcej o konstrukcji utworu. Dzieje zostają podzielone na jubileusze liczące 49 lat, złożone z siedmiu tygodni lat. Jeden taki tydzień obejmuje siedem lat. Dzięki temu autor może wskazać, w którym jubileuszu, tygodniu i roku nastąpiło konkretne wydarzenie.

Punktem odniesienia jest biblijny porządek lat szabatowych i jubileuszu. Księga Kapłańska mówi:

Będziecie święcić pięćdziesiąty rok, oznajmijcie wyzwolenie w kraju dla wszystkich jego mieszkańców.

(Biblia Tysiąclecia, Kpł 25,10)

Trzeba tu zachować różnicę: Księga Kapłańska wskazuje pięćdziesiąty rok jako jubileuszowy, natomiast Jubileusze posługują się 49-letnimi okresami do porządkowania historii. Związek obu ujęć jest wyraźny, ale nie wolno utożsamiać ich bez reszty. W apokryfie rytm siódemek obejmuje całe dzieje, od stworzenia po pokolenie Mojżesza.

Znana historia otrzymuje daty, imiona i nowe sceny

Autor prowadzi nas od początku świata przez Adama i Ewę, Kaina i Abla, Henocha, Noego, Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa aż do wyjścia Izraelitów z Egiptu. Zachowuje zasadniczą kolejność znaną z Biblii. Zmienia jednak sposób, w jaki patrzymy na poszczególne wydarzenia.

W rozdziale 4 pojawiają się Awan i Azura, córki Adama i Ewy. Awan zostaje żoną Kaina, Azura żoną Seta. Księga Rodzaju wspomina, że Adam miał synów i córki, ale nie podaje tych imion. Jubileusze wypełniają więc miejsce, w którym biblijna opowieść pozostawia czytelnikowi niewiele szczegółów.

W tym samym rozdziale Kain ginie pod kamieniami własnego domu. Autor wiąże jego śmierć z zabójstwem Abla, którego według tej wersji Kain zabił kamieniem. Powstaje opowieść o odpłacie odpowiadającej popełnionej zbrodni. Tego zakończenia życia Kaina nie znajdziemy w Księdze Rodzaju.

Podobnie dzieje się z Abrahamem, występującym początkowo jako Abram. Jubileusze przedstawiają jego sprzeciw wobec kultu bożków jeszcze przed opuszczeniem rodzinnego kraju. W rozdziale 12 Abram nocą podpala dom z posągami, a jego brat Haran ginie, próbując je uratować. Biblijna wzmianka o śmierci Harana w Ur zostaje rozwinięta w scenę konfliktu o wiarę.

Takie dopowiedzenia łatwo zapadają w pamięć. Mówią nam jednak przede wszystkim o tym, jak autor Jubileuszów rozumiał i rozwijał odziedziczoną tradycję. Samo pojawienie się szczegółu w starożytnym utworze nie dowodzi, że zachował on historyczną informację o życiu patriarchów.

Jeszcze dalej sięga sposób przedstawienia Prawa. W rozdziale 3 wejście Adama i Ewy do Edenu zostaje związane z okresami 40 i 80 dni, odpowiadającymi przepisom o oczyszczeniu po porodzie z Kpł 12. W rozdziale 6 Święto Tygodni jest obchodzone już przez Noego i później przez patriarchów. Autor przenosi więc przepisy i święta w bardzo odległą przeszłość.

Czytając te sceny, widzimy zamysł księgi: porządek objawiony Mojżeszowi ma być zakorzeniony w samym początku świata. Synaj potwierdza i odsłania to, co wcześniej znali już wybrani przodkowie Izraela. Historia staje się uzasadnieniem sposobu życia wspólnoty.

Aniołowie towarzyszą stworzeniu i ludzkim próbom

W Jubileuszach świat aniołów jest znacznie bardziej rozbudowany niż w samych opowieściach Genesis. Anioł obecności przemawia do Mojżesza, a rozdział 2 opisuje stworzenie różnych grup aniołów już pierwszego dnia. Aniołowie obecności i aniołowie uświęcenia zachowują szabat razem z Bogiem.

To szczególne powiązanie nieba i ziemi. Izrael, obchodząc szabat, uczestniczy według księgi w porządku istniejącym również w świecie anielskim. Biblijne przykazanie brzmi:

Pamiętaj o dniu szabatu, aby go uświęcić.

(Biblia Tysiąclecia, Wj 20,8)

Jubileusze rozwijają jego uzasadnienie: święty czas ma łączyć lud wybrany z rzeczywistością niebiańską. To charakterystyczna myśl autora apokryfu, której szczegółów nie należy automatycznie przenosić do katolickiego nauczania o aniołach.

Księga zna także Czuwających. W rozdziale 4 ich zejście na ziemię zostaje początkowo powiązane z nauczaniem ludzi sprawiedliwego postępowania. Później pojawia się ich grzech i związek z kobietami. Ten motyw zbliża Jubileusze do tradycji henochicznej, choć oba dzieła nie opowiadają wszystkiego identycznie.

Obok nich występuje Mastema, przywódca złych duchów. W rozdziale 10 prosi, aby część duchów mogła nadal działać na ziemi po potopie. W rozdziale 17 to on proponuje wystawienie Abrahama na próbę przez nakaz złożenia Izaaka w ofierze. W biblijnym Rdz 22,1 próba rozpoczyna się od działania Boga; w tej scenie nie pojawia się Mastema.

Dzięki takim porównaniom możemy zobaczyć, jak autor wyjaśnia obecność zła i próby spotykające sprawiedliwych. Rozbudowane postacie duchowe nadają znanym wydarzeniom dodatkowy wymiar, ale pozostają częścią opowieści Jubileuszów.

Rok liczący 364 dni ma chronić święty porządek

Za datami w Księdze Jubileuszów kryje się stanowcza wizja czasu. Rok ma liczyć 364 dni, czyli dokładnie 52 tygodnie. Dzieli się na cztery części po 13 tygodni. Taki układ sprawia, że określone daty w kolejnych latach przypadają stale na te same dni tygodnia.

Autor broni tego porządku w rozdziale 6, zwłaszcza w wersetach 29-38. Ostrzega, że inne rachuby doprowadzą do pomieszania terminów i obchodzenia świąt w niewłaściwym czasie. Szczególnie ostro odnosi się do wyznaczania roku według Księżyca.

Możemy początkowo potraktować ten spór jak różnicę między kalendarzami. Dla autora stawką jest jednak wierność przymierzu. Jeżeli święto ma termin ustalony przez Boga, jego przesunięcie narusza porządek kultu. W jego przekonaniu nie wystarczy świętować z dobrą intencją; trzeba świętować we właściwym dniu.

Kalendarz 364 dni bywa nazywany słonecznym, ale wymaga to doprecyzowania. Rzeczywisty rok słoneczny trwa około 365,24 dnia. Schemat Jubileuszów nie odpowiada mu dokładnie, a sama księga nie przedstawia jednoznacznej procedury wyrównywania tej różnicy. To przede wszystkim idealny porządek tygodni i świąt, a nie kompletny opis kalendarza astronomicznego.

Podobne systemy czasu występują w tekstach związanych z Qumran. Nie oznacza to jednak, że wszyscy ich autorzy podzielali każde stanowisko Jubileuszów. Także przekonanie, że sam spór o kalendarz doprowadził do powstania tamtejszej wspólnoty, pozostaje hipotezą wymagającą szerszych dowodów.

Hebrajskie fragmenty przetrwały w grotach Qumran

Odkrycia nad Morzem Martwym pozwoliły zestawić etiopski przekład z dużo starszymi świadkami tekstu. W Qumran odnaleziono fragmenty kilkunastu hebrajskich rękopisów Księgi Jubileuszów. Wśród nich znajduje się rękopis oznaczony jako 4Q216.

Te znaleziska potwierdzają, że księga krążyła w języku hebrajskim na długo przed zachowanymi pełnymi rękopisami etiopskimi. Umożliwiają również porównywanie brzmienia fragmentów z późniejszym przekładem. Nie znaleziono jednak jednego kompletnego hebrajskiego egzemplarza, z którego można by dziś przeczytać całość.

Liczba kopii wskazuje, że utwór był chętnie przepisywany w środowisku reprezentowanym przez ten zbiór. Dokument Damasceński odwołuje się do niego jako księgi podziałów czasu według jubileuszy i tygodni (CD XVI,2-3). Jest to dodatkowe świadectwo jego autorytetu, wykraczające poza samą obecność fragmentów w grotach.

Właśnie dlatego zwoje znad Morza Martwego tak wiele zmieniły w poznawaniu dawnych żydowskich pism. Teksty zachowane przez późniejsze wspólnoty chrześcijańskie można było zobaczyć także w ich przedchrześcijańskim otoczeniu.

Odkrycie rękopisów nie rozstrzyga jednak automatycznie autorstwa. Nie możemy na tej podstawie powiedzieć, że księgę napisano w Qumran. Podobnie wysoki autorytet tekstu nie jest prostym odpowiednikiem dzisiejszej, zamkniętej listy ksiąg biblijnych. Granice między rodzajami pism i sposobami ich używania trzeba badać osobno.

W czasach Drugiej Świątyni księga broniła granic wspólnoty

Judaizm epoki Drugiej Świątyni nie był jednolity. Istniały różne środowiska, sposoby objaśniania Prawa i przekonania dotyczące właściwego kultu. Jubileusze odsłaniają głos autora, któremu szczególnie zależało na szabacie, obrzezaniu, czystości i odrębności Izraela.

Silne zainteresowanie przepisami kultowymi sprawia, że badacze często wiążą powstanie utworu ze środowiskiem kapłańskim. Dokładnej przynależności autora nie znamy. Sama zbieżność części poglądów z tekstami qumrańskimi nie pozwala przypisać mu bez zastrzeżeń nazwy konkretnego ugrupowania.

W rozdziale 15 obrzezanie jest przedstawione jako trwałe zobowiązanie przymierza, którego nie wolno porzucać. Autor ostro krytykuje tych, którzy upodabniają się do narodów otaczających Izrael. Czytelnicy żyjący w świecie silnych wpływów hellenistycznych mogli odnaleźć tu uzasadnienie obrony własnych praktyk.

Taka obrona zostaje wpisana w historię. Patriarchowie są przedstawiani jako wierni prawom i świętom znanym późniejszemu Izraelowi, a niebiańskie tablice nadają tym zasadom autorytet przekraczający decyzje ludzi. Wierność dawnemu porządkowi ma oznaczać wierność samemu Bogu.

To pomaga zrozumieć znaczenie Jubileuszów dla części starożytnych Żydów. Księga dostarczała opowieści, w której ich sposób życia sięgał stworzenia świata. Nie była jednak wspólnym wyznaniem wszystkich nurtów judaizmu ani dowodem, że wszędzie obchodzono święta według jednego kalendarza.

Poza kanonem katolickim pozostała świadkiem dawnej lektury

Księga Jubileuszów nie należy do katolickiego Starego Testamentu. Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 120 podaje kanon obejmujący 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 Nowego. Jubileuszów w tym wykazie nie ma.

Dlaczego? Najrzetelniejsza odpowiedź prowadzi przez dzieje recepcji. Utwór, mimo swojego autorytetu w niektórych środowiskach, nie został przekazany i przyjęty jako natchniona księga w tradycji, z której wywodzi się katolicki kanon. Nie mamy podstaw, aby wskazać jeden szczegół o aniołach lub jeden przepis jako wyłączny powód jego nieobecności.

Katechizm wiąże rozpoznanie ksiąg świętych z Tradycją apostolską. Starożytność, religijna treść czy przypisanie księgi Mojżeszowi same w sobie nie rozstrzygają o natchnieniu. Także hebrajskie pochodzenie nie wystarcza, by tekst należał do Biblii katolickiej. Pytanie o to, jak powstał kanon Biblii, wymaga uwzględnienia długiej historii czytania i przekazywania ksiąg przez wspólnoty wiary.

Nie należy więc przedstawiać Jubileuszów jako tekstu usuniętego z jednolitej Biblii, którą wcześniej mieli wszyscy chrześcijanie. Tradycja etiopska zachowała inny zakres kanonu, a wraz z nim pełny tekst księgi. Jej historia pokazuje różnicę w przyjęciu utworu, nie dowodzi ukrycia go przed wiernymi.

Dla katolickiego czytelnika pozostaje ona świadectwem dawnego odczytywania historii biblijnej. Możemy dzięki niej zobaczyć, jakie pytania zadawano opowieściom o patriarchach, jak uzasadniano przepisy i gdzie szukano granicy między wiernością a upodobnieniem do otoczenia. Jej dopowiedzenia trzeba jednak odróżniać od treści Pisma Świętego.

Wracając na Synaj z początku tej opowieści, słyszymy już wyraźniej głos jej autora. Chce przekonać swoich czytelników, że właściwy rytm życia został ustalony wcześniej, niż potrafią sięgnąć pamięcią. Co mówi nam o jego wspólnocie potrzeba odnalezienia własnych świąt i zasad aż w pierwszych dniach stworzenia?

Najczęściej zadawane pytania o Księgę Jubileuszów

Przy tej księdze łatwo pomylić jej własną opowieść o pochodzeniu z historycznym datowaniem. Poniższe odpowiedzi porządkują też różnicę między popularnością tekstu a jego miejscem w kanonie.

Kto napisał Księgę Jubileuszów?

Autor pozostaje nieznany. Był żydowskim twórcą piszącym po hebrajsku, najprawdopodobniej w II wieku przed Chrystusem. Księga przedstawia swą treść jako przekaz udzielony Mojżeszowi przez anioła, ale ta rama literacka nie dowodzi, że Mojżesz jest jej historycznym autorem.

Dlaczego Księga Jubileuszów nazywana jest Małą Księgą Rodzaju?

Ponieważ ponownie opowiada dużą część dziejów znanych z Genesis, a następnie sięga do początkowej części Księgi Wyjścia. Nie jest zwykłym skrótem: dodaje daty, imiona, sceny i objaśnienia. Dokładne pochodzenie określenia mała nie jest całkowicie jasne.

Ile lat liczy jubileusz w tej księdze?

Jeden okres jubileuszowy obejmuje 49 lat, czyli siedem tygodni po siedem lat. To jednostka chronologii utworu. Trzeba ją odróżnić od biblijnego roku jubileuszowego, który Kpł 25,10 wskazuje jako rok pięćdziesiąty.

Czy Księgę Jubileuszów znaleziono w Qumran?

Tak. Odkryto fragmenty kilkunastu hebrajskich rękopisów, w tym 4Q216. Nie zachował się tam jeden kompletny egzemplarz całego dzieła. Znaleziska potwierdzają jego starożytne hebrajskie pochodzenie i obecność w zbiorze qumrańskim.

Czy Księga Jubileuszów została usunięta z Biblii?

Nie ma podstaw, aby sądzić, że usunięto ja z jednej Biblii wspólnej wszystkim Kościołom. Nie należy do kanonu katolickiego, natomiast jest kanoniczna w Etiopskim Kościele Ortodoksyjnym Tewahedo. Jej status wynika z odmiennej historii przyjęcia i przekazywania ksiąg.

Czy Księga Jubileuszów i Księga Henocha to ten sam tekst?

Nie. To odrębne dzieła, choć łączą je niektóre motywy, między innymi aniołowie, Czuwający i porządek czasu. Jubileusze opowiadają na nowo dzieje z Rodzaju i części Wyjścia; Księga Henocha jest zbiorem tradycji przypisanych Henochowi.

Czy katolik może czytać Księgę Jubileuszów?

Może ją czytać jako starożytny tekst religijny i świadectwo historii interpretacji Biblii. Jej poznawanie nie oznacza uznania jej za natchnione Pismo Święte. Podczas lektury należy rozróżniać treść biblijną, dopowiedzenia autora apokryfu i nauczanie Kościoła.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 1-2; Wj 20,8-11; Kpł 25,8-12; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120. Tekst omawianej księgi: Księga Jubileuszów, zwłaszcza rozdziały 1-6, 10, 12, 15 i 17.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *