Protoewangelia Jakuba – skąd znamy imiona rodziców Maryi?

W kościołach widzimy ich na obrazach. Ich imiona pojawiają się w modlitwach, kalendarzu liturgicznym i rodzinnych opowieściach przekazywanych od pokoleń. Joachim i Anna wydają się stać bardzo blisko Ewangelii, jakby wystarczyło przewrócić kilka stron, aby odnaleźć ich przy Maryi.

Kiedy jednak zaglądamy do Nowego Testamentu, napotykamy ciszę. Ewangeliści opowiadają o zwiastowaniu, Józefie, Elżbiecie, narodzeniu Jezusa i ucieczce do Egiptu, lecz nie zapisują imion matki i ojca Maryi. Skąd więc Kościół zna Joachima i Annę?

Ślad prowadzi do krótkiego i niezwykle wpływowego tekstu z pierwszych wieków chrześcijaństwa. Protoewangelia Jakuba nie została włączona do Biblii, a mimo to zostawiła trwały ślad w pobożności, liturgii i sztuce. Trzeba ją czytać uważnie, ponieważ obok wczesnej tradycji zachowała opowieści, których nie możemy traktować jak relacji świadków.

Księga, która dopowiada ciszę Ewangelii

Protoewangelia Jakuba jest apokryfem chrześcijańskim poświęconym narodzeniu, dzieciństwu i młodości Maryi. Powstała najprawdopodobniej w drugiej połowie II wieku, a więc później niż cztery Ewangelie kanoniczne. Jej autor znał zwłaszcza opowiadania o dzieciństwie Jezusa z Ewangelii Mateusza i Łukasza. Łączył je, rozwijał i wypełniał miejsca, o których tekst biblijny milczy.

Znana dziś nazwa może być myląca. Przedrostek proto nie oznacza, że tekst powstał przed Ewangeliami kanonicznymi. Tytuł Protoewangelia nadał mu w XVI wieku humanista Guillaume Postel, ponieważ opowieść sięga do wydarzeń wcześniejszych niż narodzenie Jezusa. Najstarszy zachowany grecki świadek, Papirus Bodmer V z przełomu III i IV wieku, nosi tytuł Narodzenie Maryi. Objawienie Jakuba.

Tekst cieszył się ogromną popularnością. Zachowało się około 140 greckich rękopisów oraz liczne starożytne przekłady. Ta obfitość nie świadczy jednak o natchnieniu księgi. Pokazuje raczej, że chrześcijanie chcieli poznać historię Maryi sprzed zwiastowania i lepiej wyobrazić sobie wydarzenia otaczające narodzenie Chrystusa.

Ewangelia Łukasza wprowadza Maryję bez opowieści o jej domu rodzinnym:

do Dziewicy poślubionej mężowi imieniem Józef, z rodu Dawida; a Dziewicy było na imię Maryja.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 1,27)

W tę ciszę wchodzi autor Protoewangelii. Jeśli chcesz najpierw zobaczyć, co o Matce Jezusa podają źródła kanoniczne, przeczytaj także: Maryja w Biblii – co naprawdę mówią o niej Ewangelie?.

Imię Jakuba miało nadać opowieści apostolski autorytet

Na końcu księgi narrator przedstawia się jako Jakub i twierdzi, że spisał opowieść w Jerozolimie. Nie chodzi zapewne o Jakuba, syna Zebedeusza. Autor kreuje się raczej na Jakuba związanego z rodziną Jezusa, którego sam apokryf mógł przedstawiać jako syna Józefa z wcześniejszego małżeństwa.

Protoewangelii Jakuba niemal na pewno nie napisał żaden z apostołów ani Jakub, brat Pański. Przemawia za tym późne datowanie utworu, zależność od Ewangelii Mateusza i Łukasza oraz sposób opisywania żydowskich zwyczajów. Tekst powstał wiele dziesięcioleci po czasach, w których mógł pisać Jakub znany z Nowego Testamentu.

Takie przypisywanie dzieła znanej postaci nazywamy pseudonimią. Imię miało wzmacniać wiarygodność opowieści i łączyć ją z pokoleniem apostolskim. Nie oznacza to, że każdy dawny czytelnik odbierał autora jako oszusta w dzisiejszym znaczeniu. Dla historii kanonu sprawa autorstwa pozostaje jednak zasadnicza: księga przedstawiała się jako świadectwo Jakuba, choć nie pochodziła od niego.

Orygenes na początku III wieku znał tradycję z Księgi Jakuba, według której bracia Jezusa byli dziećmi Józefa z wcześniejszego małżeństwa. To potwierdza, że opowieść krążyła wcześnie. Nie potwierdza jej apostolskiego autorstwa.

Joachim i Anna pojawiają się tam, gdzie Biblia milczy

To Protoewangelia Jakuba jest najstarszym zachowanym źródłem, które nazywa rodziców Maryi Joachimem i Anną. Biblia nie podaje tych imion. Rodowód w Ewangelii Mateusza prowadzi do Józefa, a nie do ojca Maryi:

Jakub ojcem Józefa, męża Maryi, z której narodził się Jezus, zwany Chrystusem.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 1,16)

Apokryf przedstawia Joachima jako człowieka zamożnego, hojnego i pobożnego. On i Anna cierpią z powodu bezdzietności. Gdy ofiara Joachima zostaje zakwestionowana, odchodzi on na pustkowie, pości i modli się. Anna pozostaje w domu, opłakuje swoją samotność i prosi Boga o dziecko. Oboje otrzymują anielską zapowiedź, że ich modlitwa została wysłuchana.

Po powrocie Joachima małżonkowie spotykają się przy bramie. Anna zachodzi w ciążę, rodzi córkę i nadaje jej imię Maryja. Obiecuje też oddać dziecko na służbę Bogu. Opowieść jest skonstruowana tak, aby przypominała biblijną historię Anny, matki Samuela. Ona również długo nie miała dziecka, modliła się o syna i po narodzeniu oddała go Panu:

Oto ja oddaję go Panu. Po wszystkie dni, jak długo będzie żył, zostaje oddany Panu.

(Biblia Tysiąclecia, 1 Sm 1,28)

Podobieństwo imienia, bezdzietności, ślubu i oddania dziecka do świątyni nie jest przypadkowe. Autor buduje historię Maryi za pomocą znanego wzorca biblijnego. To pozwala nam zobaczyć, jak powstała narracja, ale nie wystarcza, aby każdy jej szczegół uznać za potwierdzony fakt historyczny.

Kościół czci świętych Joachima i Annę jako rodziców Maryi, a ich wspomnienie przypada 26 lipca. Liturgiczne przyjęcie ich imion nie oznacza kanonizacji całej treści apokryfu. Można przyjmować starożytną tradycję o imionach rodziców Maryi, nie uznając za historycznie pewną każdej sceny opisanej w Protoewangelii.

Dzieciństwo Maryi zostaje opisane na wzór Samuela

Po narodzeniu Maryi opowieść coraz mocniej skupia się na jej czystości i całkowitym oddaniu Bogu. Gdy dziewczynka ma sześć miesięcy, stawia siedem kroków. Anna urządza dla niej osobne miejsce w domu i strzeże, aby nie zetknęła się z niczym uznawanym za nieczyste. W pierwsze urodziny dziecko otrzymuje błogosławieństwo kapłanów.

W wieku trzech lat Maryja zostaje zaprowadzona do świątyni w Jerozolimie. Według apokryfu wchodzi po stopniach ołtarza, nie ogląda się za rodzicami i pozostaje w świątyni do dwunastego roku życia. Autor opisuje ją niczym gołębicę i dodaje, że otrzymywała pokarm z ręki anioła. Kiedy nadchodzi czas opuszczenia świątyni, kapłani powierzają ją opiece Józefa wybranego spośród wdowców przez znak związany z jego laską.

Nie jest to dzieciństwo opisane przez Ewangelię ani relacja, którą da się niezależnie potwierdzić. Scena rozwija motywy z historii Samuela i służy głównej tezie autora: Maryja od początku należy do Boga i zostaje przygotowana do roli Matki Jezusa.

Z tego nurtu tradycji wyrasta wspomnienie Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny, obchodzone 21 listopada. Kościół widzi w nim przede wszystkim duchową prawdę o całkowitym oddaniu Maryi Bogu. Liturgia nie zobowiązuje wiernych do uznania za fakt wszystkich szczegółów apokryficznej sceny, takich jak wiek dziewczynki czy jej wieloletni pobyt w świątyni.

W grocie zatrzymuje się czas, a Salome chce dowodu

W drugiej części księgi uwaga przesuwa się z Maryi na narodzenie Jezusa. Autor łączy elementy znane z Mateusza i Łukasza: spis ludności, drogę do Betlejem, mędrców, Heroda i rzeź dzieci. Dopisuje jednak sceny nieobecne w Ewangeliach kanonicznych.

Maryja zaczyna rodzić w drodze, dlatego Józef wprowadza ją do groty i idzie szukać położnej. W tej chwili cała rzeczywistość jakby zamiera. Józef widzi ptaki zatrzymane w locie, ludzi nieruchomych przy posiłku i zwierzęta, które przestają się poruszać. Położna przybywa do groty, nad którą pojawia się obłok i niezwykłe światło.

Najbardziej osobliwa jest historia Salome. Kobieta nie wierzy świadectwu położnej, że Maryja pozostała dziewicą także podczas porodu, i żąda fizycznego sprawdzenia. Spotyka ją za to bolesna kara, lecz po okazaniu skruchy i dotknięciu Dzieciątka zostaje uzdrowiona. Scena ma bronić przekonania o trwałym dziewictwie Maryi, czyni to jednak za pomocą dosadnego obrazu, którego nie znajdziemy w Piśmie Świętym.

Katolicka wiara w dziewicze poczęcie Jezusa i wieczyste dziewictwo Maryi nie opiera się na Protoewangelii Jakuba. Jej podstawą są Pismo Święte odczytywane w żywej Tradycji Kościoła oraz nauczanie wiary. Apokryf jest świadkiem tego, jak wcześnie chrześcijanie bronili szczególnej świętości Maryi, ale sam nie jest źródłem natchnionym.

Apokryf pozostał poza Biblią, lecz wszedł do liturgii i sztuki

Wpływ Protoewangelii Jakuba jest znacznie większy, niż mogłoby sugerować jej miejsce poza kanonem. To z niej pochodzą imiona Joachim i Anna oraz rozbudowana opowieść o narodzeniu i ofiarowaniu Maryi. Tekst rozpowszechnił także obraz Józefa jako starszego wdowca, któremu powierzono opiekę nad Maryją, oraz wyjaśnienie braci Jezusa jako dzieci Józefa z wcześniejszego związku.

Nie wszystkie te elementy mają ten sam status. Imiona rodziców Maryi zostały przyjęte w tradycji Kościoła. Ofiarowanie Maryi ma swoje wspomnienie liturgiczne. Przekonanie o wieczystym dziewictwie Maryi należy do nauczania Kościoła, lecz szczegółowa opowieść o wyborze Józefa i jego wcześniejszym małżeństwie pozostaje tradycją apokryficzną, a nie dogmatem.

Ślady księgi widać również w ikonografii. Grota narodzenia, położne kąpiące Dzieciątko, mała Maryja wchodząca do świątyni, spotkanie Joachima i Anny oraz sceny z młodości Matki Jezusa przeniknęły do sztuki chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu, niekiedy za pośrednictwem późniejszych utworów opartych na Protoewangelii. Wiele osób zna więc obrazy pochodzące z tego apokryfu, choć nigdy nie słyszało jego tytułu.

Wpływ tekstu nie powinien nas dziwić. Apokryfy często odpowiadały na pytania, których autorzy natchnieni nie zamierzali rozstrzygać. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, czym różni się taki utwór od księgi biblijnej, zobacz: Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.

Popularność nie wystarczyła, aby księga stała się Ewangelią

Protoewangelia Jakuba nie znalazła się w Nowym Testamencie przede wszystkim dlatego, że nie miała wiarygodnego pochodzenia apostolskiego i nie została przyjęta przez Kościół jako natchnione świadectwo o Chrystusie. Powstała zbyt późno, aby napisał ją Jakub, a jej treść rozwija wcześniejsze Ewangelie zamiast przekazywać niezależne świadectwo apostolskie.

Nie oznacza to, że biskupi zebrali kiedyś wszystkie religijne księgi i podczas jednego głosowania usunęli niewygodne opowieści. Kanon dojrzewał w życiu Kościoła. Liczyło się pochodzenie apostolskie, zgodność z przekazaną wiarą, powszechne użycie w Kościołach i odczytywanie księgi podczas liturgii jako słowa Bożego. Protoewangelia mogła być czytana, przepisywana i wykorzystywana przez artystów, lecz nie otrzymała miejsca należnego czterem Ewangeliom.

Trzeba też rozdzielić dwie sprawy. Tekst pozakanoniczny nie musi być bezwartościowy ani całkowicie fałszywy. Może przechowywać dawną tradycję, pokazywać pobożność pierwszych wieków i pomagać zrozumieć rozwój sztuki. Nie daje mu to jednak rangi Pisma Świętego. Więcej o tym procesie przeczytasz w artykule Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.

Historia Joachima i Anny dobrze pokazuje ten delikatny splot. Ich imiona przyszły do nas przez apokryf, lecz przez stulecia weszły głęboko w życie Kościoła. Nie musimy więc wybierać między bezkrytycznym przyjęciem całej Protoewangelii a odrzuceniem wszystkiego, co przekazała. Możemy czytać ją jako starożytne świadectwo wiary, pamiętając, że tylko księgi kanoniczne Kościół przyjmuje jako natchnione słowo Boże.

Najczęściej zadawane pytania o Protoewangelię Jakuba

Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze różnice między Biblią, apokryfem i tradycją Kościoła. Dzięki temu łatwiej ocenić, co wiemy na pewno, a co pochodzi z późniejszej opowieści.

Czy Joachim i Anna są wymienieni w Biblii?

Nie. Biblia nie podaje imion rodziców Maryi. Imiona Joachim i Anna znamy z Protoewangelii Jakuba, a następnie z późniejszej tradycji chrześcijańskiej. Kościół czci ich jako świętych i rodziców Najświętszej Maryi Panny.

Kiedy powstała Protoewangelia Jakuba?

Większość badaczy datuje ją na drugą połowę II wieku. Najstarszy zachowany rękopis, Papirus Bodmer V, pochodzi z końca III lub początku IV wieku. Orygenes znał Księgę Jakuba na początku III wieku, co potwierdza jej wczesne rozpowszechnienie.

Czy Protoewangelia Jakuba jest częścią Biblii katolickiej?

Nie. Jest apokryfem Nowego Testamentu i nigdy nie należała do katolickiego kanonu Pisma Świętego. Może być badana jako dawny tekst chrześcijański, ale nie ma takiego autorytetu jak Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.

Czy Kościół uznaje całą historię Joachima i Anny za fakt?

Kościół przyjął ich imiona i otacza ich czcią, lecz nie ogłosił wszystkich szczegółów Protoewangelii jako faktów historycznych. Pustkowie Joachima, konkretne słowa anioła czy dokładny przebieg dzieciństwa Maryi należą do narracji apokryficznej.

Czy Protoewangelia opisuje Niepokalane Poczęcie Maryi?

Nie w znaczeniu katolickiego dogmatu. Księga opowiada o bezdzietności Joachima i Anny oraz o poczęciu Maryi po wysłuchaniu ich modlitwy. Nie formułuje nauki o zachowaniu Maryi od grzechu pierworodnego, którą Kościół znacznie później precyzyjnie zdefiniował jako dogmat Niepokalanego Poczęcia.

Czy Józef naprawdę był starszym wdowcem?

Tak przedstawia go Protoewangelia Jakuba, ale Ewangelie kanoniczne nie podają jego wieku ani nie mówią o wcześniejszym małżeństwie. Jest to dawna tradycja obecna szczególnie na chrześcijańskim Wschodzie, nie obowiązujący artykuł wiary.

Czy Jezus urodził się w grocie w obecności położnej Salome?

Protoewangelia umieszcza narodzenie w grocie i opowiada o dwóch kobietach związanych z porodem, w tym o Salome. Ewangelie kanoniczne nie przekazują tych szczegółów. Dlatego scena jest ważna dla historii tradycji i ikonografii, lecz nie może być przedstawiana jako historycznie potwierdzona na podstawie Pisma Świętego.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,26-38; Mt 1,16-25; 1 Sm 1,1-28; Katechizm Kościoła Katolickiego 120 oraz 496-500; Protoewangelia Jakuba, rozdz. 1-25.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *