Władza jako służba brzmi pięknie, dopóki służba nie zaczyna nas czegoś kosztować. Łatwo mówić o niej wtedy, gdy ludzie okazują wdzięczność, wykonują polecenia i uznają nasz autorytet. Prawdziwa próba przychodzi w chwili sprzeciwu, niewygodnego pytania albo konieczności rezygnacji z przywileju, którego nikt nie ma odwagi nam odebrać.
Nie trzeba mieć wysokiego stanowiska ani gabinetu. Wystarczy, że ktoś od nas zależy, nasze słowo waży więcej, a podjęta przez nas decyzja wyznacza granice drugiej osobie. Władza pojawia się w domu, pracy, parafii, małżeństwie i każdej wspólnocie.
George Orwell w Folwarku zwierzęcym opisał świat, który zaczyna się od obietnicy równości, a kończy osobną miarą dla tych, którzy przejęli kontrolę. Ewangelia prowadzi w przeciwnym kierunku. Jezus, świadomy swojej godności i władzy, wstaje od stołu, bierze ręcznik i pochyla się nad stopami uczniów.
Jedna historia pokazuje władzę, która stopniowo wynosi się ponad ustanowione zasady. Druga objawia Pana, który schodzi na kolana. Chrześcijańskie rozumienie władzy rozstrzyga się pomiędzy tymi dwoma obrazami.
Spis treści
Pan, który wstaje od stołu
Święty Jan przed opisem obmycia nóg zaznacza, że Jezus wie, iż Ojciec oddał Mu wszystko w ręce, że od Boga wyszedł i do Boga idzie. Chrystus nie klęka więc dlatego, że nie zna swojej wartości. Przeciwnie, służy właśnie jako Pan i Nauczyciel.
Nie musi kurczowo trzymać się miejsca przy stole. Nie potrzebuje znaków, które przypominałyby uczniom, kto jest najważniejszy. Zdejmuje wierzchnią szatę, przepasuje się ręcznikiem, nalewa wodę do misy i zaczyna obmywać ich nogi.
Piotr protestuje, bo gest Jezusa odwraca porządek, który zna. To uczeń powinien usługiwać nauczycielowi, nie nauczyciel uczniowi. Chrystus nie rezygnuje jednak z autorytetu. Po obmyciu nóg nadal mówi o sobie jako o Nauczycielu i Panu. Pokazuje natomiast, do czego Jego autorytet służy.
Obmycie nóg ma w Ewangelii głębszy sens niż sama lekcja dobrego przywództwa. Nie można jednak pominąć tego, co Jezus mówi wprost po wykonaniu gestu: dał uczniom przykład, aby postępowali wobec siebie tak, jak On postąpił wobec nich.
Ręcznik nie jest dekoracją ani łagodnym dodatkiem do władzy. Staje się jej miarą.
Chrześcijańskie rozumienie władzy zaczyna się od służby
Władza jako służba oznacza, że powierzona odpowiedzialność ma prowadzić do dobra innych, a nie do budowania własnej przewagi. Nie usuwa różnic między rodzicem i dzieckiem, przełożonym i pracownikiem ani duszpasterzem i wspólnotą. Nie sprawia też, że każda decyzja musi podobać się wszystkim.
Zmienia jednak odpowiedź na podstawowe pytanie: po co mam wpływ na drugiego człowieka?
Ewangeliczna odpowiedź nie brzmi: żeby zawsze postawić na swoim. Władza zostaje powierzona po to, by brać odpowiedzialność, chronić słabszych, słuchać, podejmować potrzebne decyzje i odpowiadać za ich skutki. W Kościele ta zasada ma szczególną wagę. Katechizm przypomina, że posługa kościelna jest nierozerwalnie związana ze służebnym charakterem władzy.
Dlatego można mówić o Kościele jako wspólnocie, a mimo to traktować ją jak grupę ludzi potrzebnych jedynie do potwierdzania naszych decyzji. Można często używać słowa służba i powoli zapomnieć, że sługa nie przestaje słuchać tych, którym ma służyć.
Najpierw naprawdę chcemy służyć
Nadużywanie władzy rzadko zaczyna się od jawnej decyzji, że od dziś będziemy krzywdzić innych. Zwykle początek wygląda dobrze.
Rodzic chce wychować dziecko. Przełożony buduje zespół. Duchowny pragnie prowadzić powierzonych sobie ludzi do Boga. Ktoś przyjmuje funkcję w parafii, stowarzyszeniu albo wolontariacie, ponieważ widzi potrzebę i chce na nią odpowiedzieć.
Później przychodzi doświadczenie. Ludzie zaczynają liczyć się z naszym zdaniem. Pojawia się uznanie, wdzięczność i przekonanie, że bez nas pewne sprawy nie ruszą. Właśnie wtedy odpowiedzialność może niepostrzeżenie zmienić się w przywilej.
Najpierw pytamy, jak pomóc. Z czasem coraz częściej pytamy, dlaczego ktoś nas nie słucha. Nadal możemy być przekonani, że działamy dla dobra innych. Coraz trudniej jednak odróżnić ich dobro od naszej pozycji.
Można służyć ludziom i przestać ich słuchać
To jeden z najbardziej podstępnych paradoksów władzy. Można poświęcić wiele lat pracy dla innych, a jednocześnie stracić gotowość słuchania ich głosu.
Przecież wiem więcej. Mam większe doświadczenie. To ja ponoszę odpowiedzialność. Widzę sprawy, których inni nie widzą.
Każde z tych zdań może być prawdziwe. Rodzic wie więcej od kilkuletniego dziecka. Przełożony zna informacje niedostępne całemu zespołowi. Osoba odpowiedzialna za wspólnotę czasem musi podjąć niepopularną decyzję. Chrześcijańska pokora nie polega na udawaniu, że wiedza, doświadczenie i odpowiedzialność nie istnieją.
Jest jednak różnica między uznaniem, że muszę zdecydować, a przekonaniem, że skoro decyduję, nie muszę już nikogo słuchać.
Można opowiadać o jedności, a każdą różnicę zdań odbierać jako bunt. Można mówić o miłości, a osobę zadającą niewygodne pytania uznać za problem. Można też tak długo powtarzać, że wszystko robi się dla dobra innych, aż sprzeciw wobec naszej decyzji zacznie brzmieć jak sprzeciw wobec samego dobra.
Prawdziwy autorytet nie boi się pytania. Nie każde uzna za słuszne i nie każdemu żądaniu ustąpi, ale potrafi wysłuchać bez upokarzania rozmówcy.
Na folwarku zasady nie znikają od razu
W Folwarku zwierzęcym reguły mają chronić wspólnotę przed powrotem dawnej niesprawiedliwości. Z czasem świnie zaczynają je jednak poprawiać. Nie odrzucają wszystkiego jednego dnia. Dodają słowa i wyjątki, dzięki którym zachowanie wcześniej zakazane staje się dozwolone dla rządzących.
To właśnie ten fragment historii Orwella najcelniej dotyka codziennych pokus związanych z władzą. Największe zagrożenie nie zawsze polega na publicznym odrzuceniu zasad. Czasem zaczyna się wtedy, gdy tworzymy dla siebie osobny przypis.
Kiedy ktoś inny podnosi głos, widzimy brak szacunku. Kiedy robimy to my, tłumaczymy się prowokacją. Cudze niedotrzymane słowo świadczy o nieodpowiedzialności, nasze o zmianie okoliczności. Przywilej drugiej osoby budzi sprzeciw, własny szybko otrzymuje nazwę rekompensaty za ciężką pracę.
Tak rodzi się osobna miara. Zasada nadal widnieje na ścianie, lecz nie obejmuje już wszystkich w ten sam sposób. Historia z powieści pozostaje w tle, a jej mechanizm pojawia się przy rodzinnym stole, w biurze, zakrystii albo sali spotkań.
Służyć nie znaczy zawsze ustępować
Władza jako służba nie oznacza bezradności. Rodzic nie służy dziecku wtedy, gdy pozwala mu na wszystko. Przełożony nie służy zespołowi, jeśli unika każdej trudnej decyzji. Osoba odpowiedzialna za wspólnotę nie może nazywać pokorą lęku przed reakcją ludzi.
Jezus po obmyciu nóg wraca na swoje miejsce i nadal naucza. Nie porzuca prawdy ani odpowiedzialności. Jego służba nie jest uległością wobec każdej zachcianki uczniów. W kolejnych godzinach pozwoli się jednak wydać w ręce ludzi. Chrześcijańska władza łączy prawdę z gotowością poniesienia kosztu za dobro powierzonych osób.
Dlatego potrzebujemy czegoś więcej niż łagodnego tonu. Potrzebujemy sumienia, które nie zmienia zasad zależnie od tego, kogo mają dotyczyć. Potrzebujemy też służby podejmowanej z serca, bo działanie wyłącznie z poczucia własnej ważności prędzej czy później zacznie domagać się zapłaty w postaci posłuszeństwa i uznania.
Najmniejsza próba władzy odbywa się blisko
Łatwo rozpoznajemy pychę polityków, dyrektorów, duchownych albo liderów wielkich organizacji. Bezpiecznie ocenia się nadużycia widoczne z daleka. Tymczasem pierwsza próba naszego stosunku do władzy zwykle nie odbywa się w pałacu.
Odbywa się tam, gdzie ktoś nie może odpowiedzieć nam równie ostro. Gdzie od naszej decyzji zależy czyjaś praca. Gdzie dziecko nie może znaleźć sobie innych rodziców. Gdzie współmałżonek ufa nam na tyle, że znamy jego słabe miejsca. Gdzie ktoś młodszy stażem nie wie jeszcze, czy wolno mu się z nami nie zgodzić.
Wiele o naszym autorytecie mówi sposób, w jaki traktujemy osobę stawiającą opór. Chrześcijańskie rozwiązywanie konfliktów nie gwarantuje, że zawsze osiągniemy porozumienie. Pozwala jednak nie zgubić człowieka w walce o własną rację.
Czasem trzeba podtrzymać decyzję mimo sprzeciwu. Można to zrobić bez ośmieszania, odwetu i odbierania drugiej stronie prawa do pytania. Sposób używania przewagi mówi o nas więcej niż deklaracje o służbie.
„Nie tak będzie między wami”
Uczniowie Jezusa także spierali się o pierwszeństwo. Ewangelia nie opowiada o wspólnocie ludzi wolnych od ambicji. Pokazuje Chrystusa, który nie pozwala, aby ich wyobrażenie o wielkości pozostało takie samo jak w świecie zbudowanym na dominacji.
Mówi jasno: „Nie tak będzie między wami”. Wielkość pośród Jego uczniów ma wyrażać się w służbie, a pierwszeństwo w gotowości stania się sługą wszystkich (por. Mk 10,42-45).
To zdanie łatwo odnieść do cudzej władzy. Znacznie trudniej postawić je przed własnym sumieniem. Czy inaczej traktuję człowieka, który może mi się odwdzięczyć, a inaczej tego, który niczego mi nie da? Czy wyjątki, na które sobie pozwalam, zaakceptowałbym także u podwładnego? Czy odpowiedzialność poszerzyła moją gotowość do służby, czy jedynie zakres oczekiwanego posłuszeństwa?
Chrześcijańskie słownictwo samo nie chroni przed nadużyciem. Można mówić o powołaniu, dobru wspólnym i odpowiedzialności, a jednocześnie dawać innym odczuć swoją władzę. Dlatego Jezus nie pozostawia uczniom wyłącznie definicji. Zostawia obraz, którego nie da się łatwo wygładzić.
Ręcznik nie odbiera autorytetu
Chrystus po obmyciu nóg wraca do stołu. Nadal jest Panem i Nauczycielem. Ręcznik nie odebrał Mu autorytetu. Objawił jego prawdziwy sens.
Być może właśnie dlatego scena z Wieczernika jest tak wymagająca. Nie pozwala usprawiedliwić pychy odpowiedzialnością ani nazwać każdego ustępstwa służbą. Każe pytać, czy powierzona pozycja rzeczywiście pomaga nam kochać ludzi, czy tylko zapewnia wygodne miejsce przy stole.
W Folwarku zwierzęcym rządzący zmieniają zapisane zasady, aby nie musieć zmieniać siebie. Jezus robi coś odwrotnego. Nie dopisuje sobie wyjątku. Wstaje, odkłada szatę i bierze ręcznik.
Nie chodzi więc tylko o to, ile mamy władzy nad innymi. Ważniejsze jest pytanie, co nasza pozycja pozwala nam zrobić dla człowieka, który został nam powierzony.
Kiedy ostatnio dzięki temu, że moje słowo ważyło więcej, mogłem uklęknąć przed drugim człowiekiem, zamiast oczekiwać, że to on uklęknie przede mną?
Podstawa biblijna i doktrynalna: J 13,1-17; Mk 10,42-45; Łk 22,24-27; KKK 876.



