Jak przebaczyć komuś, kto nie żałuje?

Najtrudniej wraca się czasem do rozmowy, która dla drugiej strony już się skończyła. Ktoś zranił, zaprzeczył, zmienił temat i żyje dalej. My pamiętamy słowa, czekamy na przeprosiny i zastanawiamy się, jak przebaczyć komuś, kto nie żałuje. Zwłaszcza gdy słyszymy, że jako chrześcijanie powinniśmy już dawno mieć to za sobą.

Przebaczenie może zacząć się także bez przeprosin sprawcy. Oznacza odchodzenie od odwetu i zwracanie się ku dobru, również ku nawróceniu tego, kto skrzywdził. Odbudowa relacji wymaga jednak jego współpracy. Możemy przebaczać, nadal odczuwać ból i zachowywać granice potrzebne do ochrony przed kolejną krzywdą.

Co znaczy przebaczyć po chrześcijańsku?

Jezus w Kazaniu na Górze wzywa do miłości nieprzyjaciół i modlitwy za prześladowców. Mówi więc o miłości również wobec tych, którzy pozostają wrogo nastawieni, a nie wyłącznie wobec osób już pojednanych z nami (Mt 5,43-48). Chrześcijańskie przebaczenie wyrasta z tej miłości i z miłosierdzia, którego sami potrzebujemy od Boga.

W praktyce wyraża się to w rezygnacji z celowego odpłacania złem, poniżania i pragnienia czyjejś zguby. Można przy tym chcieć, żeby sprawca uznał prawdę, naprawił szkody i poniósł sprawiedliwe konsekwencje. Pragnienie jego nawrócenia obejmuje także pragnienie, żeby przestał krzywdzić.

Nie trzeba zaczynać od ciepłych uczuć. Pierwszym krokiem może być odmowa udziału w upokarzaniu tej osoby, choć nadarza się okazja, albo szczera prośba do Boga o pomoc w przebaczeniu. Taki początek nie rozwiązuje od razu całej historii. Jest rzeczywistym wyborem dobra w sytuacji, w której zło już nas dotknęło.

Dlaczego Jezus mówi: „jeśli żałuje, przebacz mu”?

W Ewangelii według św. Łukasza czytamy:

Jeśli brat twój zawini, upomnij go; i jeśli żałuje, przebacz mu!

(Łk 17,3; Biblia Tysiąclecia)

Te słowa zasługują na uwagę. Jezus łączy przebaczenie z nazwaniem przewinienia i żalem winowajcy. W następnym wersecie nakazuje przebaczać także wtedy, gdy brat ponownie zawini i ponownie wyrazi żal. Uczniowie mają być gotowi przyjąć jego powrót, bez ustalania limitu miłosierdzia (Łk 17,3-4).

Tego fragmentu nie należy jednak odczytywać jako pozwolenia na nienawiść do kogoś, kto nie przeprasza. Trzeba go czytać razem z wezwaniem do miłości nieprzyjaciół. Brak skruchy sprawcy nie zawiesza przykazania miłości, ale uniemożliwia wspólne przeżycie pojednania opartego na prawdzie. Dopóki zaprzecza krzywdzie, nie możemy razem z nim jej uczciwie przepracować.

Pomocne jest tu rozróżnienie przebaczenia udzielanego w sercu i pojednania między ludźmi. Możemy z Bożą pomocą zrezygnować z odwetu i pragnąć dobra winowajcy, chociaż on odrzuca wyciągniętą rękę. Jego odpowiedzi nie da się podjąć za niego.

Skrucha zachowuje też swoje znaczenie w relacji z Bogiem. Katechizm, mówiąc o sakramencie pokuty, wiąże żal z odrzuceniem popełnionego grzechu i postanowieniem poprawy (KKK 1451). Nasze osobiste przebaczenie nie zastępuje nawrócenia sprawcy ani jego pojednania z Bogiem.

Przebaczenie, pojednanie i zaufanie

Po zranieniu te trzy sprawy łatwo połączyć w jedno oczekiwanie: skoro przebaczasz, wszystko powinno wrócić do dawnego stanu. Tymczasem każda z nich dotyczy czegoś innego.

PojęcieCo oznacza w relacji po krzywdzie?Znaczenie postawy sprawcy
PrzebaczenieRezygnację z odwetu i otwieranie się na miłość, która pragnie rzeczywistego dobra winowajcy.Można je podejmować, nawet gdy sprawca nie przeprasza.
PojednanieWspólne dążenie do odbudowy relacji w prawdzie.Wymaga współpracy, uznania krzywdy i gotowości do zmiany.
ZaufanieGotowość do ponownego polegania na kimś w określonych sprawach.Potrzebuje wiarygodnych czynów i czasu. Same przeprosiny go nie przywracają.

Jeśli przyjaciel ujawnił powierzony mu sekret, można zrezygnować z zemsty i nadal nie powierzać mu spraw osobistych. Gdy współpracownik przypisał sobie cudzą pracę, przebaczenie może iść w parze ze sprostowaniem tego wobec przełożonego. Zakres dalszego kontaktu zależy od sytuacji i od tego, czy druga strona zaczyna postępować uczciwie.

Nawet po szczerych przeprosinach odbudowa więzi może być długa, a powrót do dawnej bliskości nie zawsze będzie możliwy lub roztropny. Pojednanie nie musi oznaczać odtworzenia relacji dokładnie takiej, jaka była wcześniej.

Od czego zacząć, gdy nie ma przeprosin?

Czekanie na uznanie krzywdy jest zrozumiałe. Chcemy usłyszeć, że druga strona wie, co zrobiła, i przestanie przerzucać na nas odpowiedzialność. Trudność zaczyna się wtedy, gdy każdy kolejny krok uzależniamy od słów, których ona wciąż nie chce wypowiedzieć.

Nazwanie tego, co naprawdę się wydarzyło

Przebaczamy konkretną krzywdę. Warto więc odróżnić fakty od domysłów: co zostało powiedziane lub zrobione, co utraciliśmy, jakie skutki nadal odczuwamy. Nie każda bolesna różnica zdań oznacza czyjąś winę, jednak jawnego poniżania czy oszustwa nie trzeba łagodzić określeniem zwykłego nieporozumienia.

Pomocna bywa rozmowa z kimś zaufanym, kto potrafi wysłuchać bez naciskania na szybkie pogodzenie się. Jeśli druga strona zaprzecza oczywistym wydarzeniom, kolejne próby przekonania jej nie muszą przynosić wyjaśnienia. Uznanie własnej krzywdy nie wymaga uzyskania zgody sprawcy na jej nazwanie.

Oddzielenie własnego wyboru od cudzej odpowiedzi

Nie potrafimy wymusić szczerego żalu. Możemy natomiast stopniowo decydować o własnym postępowaniu: nie przekazywać dalej kompromitującej plotki, nie aranżować odwetu, nie wykorzystywać czyjejś słabości do zadania bólu.

To nie odbiera prawa do opowiedzenia prawdy komuś, kto udziela pomocy albo odpowiada za wyjaśnienie sprawy. Rozmowa z psychologiem, zgłoszenie nadużycia czy złożenie zeznań mają inny cel niż publiczne upokorzenie. Nie trzeba milczeć o krzywdzie, aby dowieść, że zaczęło się przebaczać.

Modlitwa, która mieści również opór

Na początku trudno czasem wypowiedzieć nawet prośbę o dobro dla winowajcy. Można powiedzieć Bogu o tym oporze, bez upiększania własnej postawy. Prośba o gotowość do przebaczenia jest uczciwym początkiem, gdy dalej na razie nie umiemy pójść.

Modlitwa za sprawcę może dotyczyć bardzo konkretnych spraw: żeby uznał wyrządzone zło, przestał je powtarzać i przyjął odpowiedzialność. Możemy równocześnie prosić o ochronę dla siebie i innych. Dobro sprawcy obejmuje jego nawrócenie, a dobro skrzywdzonych wymaga troski o ich bezpieczeństwo.

Chrześcijańska droga przebaczenia opiera się na łasce. Katechizm mówi o działaniu Ducha Świętego, który uzdalnia nas do uczestniczenia w miłości Chrystusa (KKK 2842). Nie musimy więc czekać z modlitwą do chwili, gdy sami uporządkujemy wszystkie uczucia.

Co zrobić, gdy ból i złość wracają?

Po spokojniejszym tygodniu przychodzi wiadomość, spotkanie albo wspomnienie i znów czujemy gniew. Łatwo wtedy uznać, że wcześniejsza decyzja była nieszczera. Sam powrót trudnych uczuć nie wystarcza do takiego wniosku.

Katechizm wyraźnie odróżnia przebaczenie od zdolności do usunięcia obrazy z pamięci i uczuć (KKK 2843). Wyjaśnia również, że moralna ocena uczuć zależy od ich związku z rozumem i wolą (KKK 1767-1768). Mimowolne ukłucie złości nie jest tym samym co świadoma decyzja, żeby kogoś skrzywdzić.

Można więc nadal płakać po zdradzie albo odczuwać napięcie przed spotkaniem i jednocześnie podejmować wysiłek przebaczenia. Rozpoznawanie emocji, szukanie wsparcia i spokojne przyglądanie się własnym reakcjom nie świadczą o duchowej porażce. Jeśli następnego dnia pojawi się okazja do odwetu, decyzję o rezygnacji z niego można podjąć ponownie.

Nie ma jednego terminu, w którym powinno przestać boleć. Gdy wspomnienia krzywdy utrudniają sen, pracę lub codzienne funkcjonowanie, warto zwrócić się do psychologa, psychoterapeuty albo lekarza. Rozmowa duszpasterska może towarzyszyć takiemu wsparciu; nie zastępuje potrzebnej pomocy specjalistycznej.

Gdy krzywda trwa, potrzebne jest bezpieczeństwo

Inaczej wygląda przebaczanie dawnej zniewagi, a inaczej sytuacja, w której nadal występują groźby, przemoc lub uporczywe poniżanie. Wtedy pierwszym zadaniem jest ochrona krzywdzonych. Nie trzeba najpierw osiągnąć wewnętrznego spokoju, żeby zwrócić się o pomoc.

Franciszek w encyklice Fratelli tutti wyjaśnia, że miłość do prześladowcy nie oznacza przyzwolenia na dalsze naruszanie godności. Przebaczenie pozostaje zgodne z obroną praw własnych i bliskich oraz dążeniem do sprawiedliwości (nr 241, 252).

W praktyce może być potrzebne ograniczenie lub przerwanie kontaktu, pomoc bliskich, konsultacja ze specjalistą zajmującym się przemocą albo interwencja służb. Przy zagrożeniu nie należy traktować rozmowy sam na sam ze sprawcą jako obowiązkowego etapu przebaczenia. Sposób ochrony trzeba dostosować do rzeczywistego ryzyka.

Nacisk, żeby natychmiast wrócić do wspólnego życia, wycofać zgłoszenie lub zachować milczenie dla dobra rodziny czy wspólnoty, nie jest miarą chrześcijańskiego miłosierdzia. Wskazania duszpasterskie biskupów USA dotyczące przemocy domowej stawiają bezpieczeństwo skrzywdzonych i odpowiedzialność sprawcy przed ewentualną odbudową relacji.

W Polsce w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy dzwonić pod 112. Pomoc dotyczącą przemocy domowej można uzyskać także pod bezpłatnym, całodobowym numerem 800 120 002, czyli w Niebieskiej Linii. Ten drugi numer nie zastępuje numeru alarmowego.

Czy przebaczając, odbieram krzywdzie znaczenie?

Bywa, że sprzeciw wobec przebaczenia bierze się z obawy, iż po jego udzieleniu nikt już nie potraktuje poważnie tego, co się wydarzyło. Dlatego tak potrzebne jest zachowanie prawdy. Można przebaczyć i nadal pamiętać o skutkach czyjegoś czynu, domagać się sprostowania kłamstwa albo zwrotu zabranej rzeczy.

Katechizm wskazuje, że sprawca powinien w miarę możliwości naprawić wyrządzoną szkodę. Nawet rozgrzeszenie nie usuwa automatycznie wszystkich następstw grzechu (KKK 1459). Obowiązek naprawienia krzywdy nie znika dlatego, że skrzywdzony przebaczył.

Przebaczenie nie daje też nikomu prawa do ogłoszenia w naszym imieniu, że sprawa jest zamknięta. Bliscy mogą nas wspierać i modlić się z nami. Nie mogą żądać deklaracji, która ma przede wszystkim uwolnić otoczenie od niewygodnej rozmowy.

Najczęstsze pytania o przebaczenie komuś, kto nie żałuje

Najwięcej wątpliwości pojawia się zwykle przy konkretnych decyzjach: czy odebrać telefon, zgodzić się na spotkanie, wrócić do rozmowy o krzywdzie. Poniższe odpowiedzi pomagają odróżnić przebaczenie od oczekiwań, które często się z nim łączy.

Czy muszę powiedzieć tej osobie, że jej przebaczam?

Nie ma powszechnego obowiązku ogłaszania takiej deklaracji sprawcy. W bezpiecznej relacji rozmowa może służyć pojednaniu, ale przy groźbach lub manipulacji kontakt może narażać na kolejną krzywdę. Można podejmować przebaczenie przed Bogiem bez wysyłania wiadomości i bez organizowania spotkania.

Czy brak zaufania oznacza, że nie przebaczyłem?

Nie. Zaufanie dotyczy tego, na ile czyjeś postępowanie daje podstawy do ponownego polegania na nim. Po oszustwie czy zdradzie ostrożność może pozostać uzasadniona również wtedy, gdy rezygnujemy z odwetu. Odbudowę zaufania trzeba oprzeć na czynach.

Czy mogę przebaczyć, jeśli ta osoba już nie żyje?

Tak. Śmierć uniemożliwia wspólną rozmowę i usłyszenie przeprosin, ale można nadal powierzać Bogu własną krzywdę i uczyć się rezygnacji z nienawiści. Można także modlić się za zmarłego. Nie trzeba w tym celu zmieniać oceny jego czynów ani przemilczać tego, co zrobił.

Co, jeśli przeprasza, ale wciąż postępuje tak samo?

Same słowa nie wystarczają do stwierdzenia, że kontakt stał się bezpieczny. W rozeznawaniu dalszej relacji liczą się zaprzestanie krzywdzenia, przyjęcie odpowiedzialności i trwała zmiana zachowania. Kolejne przeprosiny nie zobowiązują do znoszenia kolejnej przemocy.

Czy złość po krzywdzie jest grzechem, z którego trzeba się spowiadać?

Sama mimowolna złość nie jest jeszcze grzechem. W rachunku sumienia znaczenie mają świadome wybory, na przykład planowany odwet lub dobrowolne życzenie komuś zła (KKK 1767; 2302-2303). Jeśli trudno odróżnić bolesne emocje od własnej zgody na nienawiść, można spokojnie opowiedzieć o tej trudności spowiednikowi. To, że zostaliśmy skrzywdzeni, nie jest naszą winą.

Gdy dziś potrafimy zrobić tylko mały krok

Święty Paweł, zachęcając do życia w zgodzie, uwzględnia to, czy pokój jest możliwy i na ile zależy od nas (Rz 12,18). W relacji z kimś, kto odmawia uznania krzywdy, te słowa mają szczególne znaczenie. Możemy odpowiadać za własne decyzje, nie za cudzą skruchę.

Dziś tym krokiem może być zwrócenie się o pomoc, rezygnacja z jednej odwetowej odpowiedzi albo modlitwa wypowiedziana z trudem. Bogu można powierzyć również to, czego jeszcze nie umiemy rozwiązać.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Mt 5,43-48; Łk 17,3-4; Rz 12,17-21. Cytat dosłowny z Łk 17,3 według Biblii Tysiąclecia; pozostałe odwołania biblijne są omówieniem. Katechizm Kościoła Katolickiego: 1451; 1459; 1767-1768; 2302-2303; 2842-2845. Franciszek, encyklika Fratelli tutti, nr 241 i 252.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *