Uczynki miłosierdzia względem duszy – lista i wyjaśnienie

Uczynki miłosierdzia względem duszy to siedem sposobów niesienia pomocy bliźniemu w jego potrzebach duchowych. Należą do nich upominanie grzeszących, pouczanie nieumiejętnych, dobra rada dla wątpiących, pocieszanie strapionych, cierpliwe znoszenie krzywd, darowanie uraz oraz modlitwa za żywych i umarłych. Ich wspólnym celem jest dobro drugiej osoby, także jej nawrócenie i zbawienie.

Nie każdą potrzebę widać od razu. Przy wspólnym stole można siedzieć obok kogoś, kto od miesięcy nosi w sobie żal. W pracy można spotykać osobę, która boi się podjąć decyzję. Zdarza się też, że bliski brnie w zło, a my milczymy, ponieważ rozmowa mogłaby popsuć spokojny wieczór. W takich sytuacjach miłosierdzie wymaga uwagi, czasu i czasem odwagi.

Kościół nazywa te działania również uczynkami miłosierdzia co do duszy. Ich sens jest prosty: zauważyć cudzą potrzebę i odpowiedzieć na nią w duchu miłości. Czasem potrzebne będzie wyjaśnienie, czasem stanowcze słowo, a innym razem spokojna obecność przy kimś, kto nie ma siły mówić.

Siedem uczynków miłosierdzia względem duszy – pełna lista

W tradycyjnym polskim zestawieniu katechizmowym wymieniamy następujące uczynki miłosierdzia względem duszy:

  1. Grzeszących upominać.
  2. Nieumiejętnych pouczać.
  3. Wątpiącym dobrze radzić.
  4. Strapionych pocieszać.
  5. Krzywdy cierpliwie znosić.
  6. Urazy chętnie darować.
  7. Modlić się za żywych i umarłych.

Ta lista porządkuje konkretne odpowiedzi na duchowe potrzeby bliźnich. Nie wyczerpuje wszystkich sposobów czynienia dobra. Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 2447 wiąże uczynki miłosierdzia z pomocą w potrzebach ciała i duszy, wskazując między innymi pouczanie, radę, pocieszenie, przebaczenie i cierpliwe znoszenie krzywd.

Co oznaczają poszczególne uczynki miłosierdzia?

Każdy z siedmiu uczynków odpowiada na inną trudność. Żeby właściwie je rozumieć, trzeba przyjrzeć się zarówno temu, czego potrzebuje bliźni, jak i temu, w jaki sposób do niego podchodzimy. To samo zdanie wypowiedziane z troską lub z pogardą może przynieść zupełnie inny skutek.

1. Grzeszących upominać

Upomnienie grzeszącego jest troską o jego nawrócenie. Gdy widzimy, że bliski świadomie krzywdzi innych, kłamie albo niszczy własne życie, miłość skłania do nazwania zła i pomocy w zmianie postępowania. Obojętność potrafi przybrać wygodną postać: uznajemy, że nic nam do tego, choć dobrze wiemy, że ktoś potrzebuje rozmowy.

Święty Paweł wskazuje sposób takiego upomnienia:

[…] w duchu łagodności sprowadźcie takiego na właściwą drogę.

(Biblia Tysiąclecia, Ga 6,1)

W tym samym wersecie Apostoł przestrzega upominającego przed własną podatnością na pokusę. Rozmowa o cudzym grzechu wymaga więc pokory. W Ewangelii Jezus zaleca rozpocząć od upomnienia w cztery oczy (Mt 18,15). Dzięki temu druga osoba może usłyszeć prawdę bez publicznego upokorzenia.

W codziennym życiu oznacza to choćby rozmowę z przyjacielem, który oszukuje współmałżonka, albo z kimś, kto regularnie poniża współpracownika. Nazywamy konkretne zachowanie, jego skutki i możliwość naprawy. Zamiast wydawać wyrok o całej osobie, zostawiamy jej miejsce na odpowiedź i zmianę. Gdy zagrożone jest czyjeś bezpieczeństwo, potrzebna jest również ochrona pokrzywdzonego.

2. Nieumiejętnych pouczać

Tradycyjne słowo nieumiejętni odnosi się tutaj do osób, które czegoś nie wiedzą lub nie rozumieją. Pouczanie jest dzieleniem się wiedzą potrzebną do dobrego życia, szczególnie do poznania Boga, rozumienia wiary i podejmowania odpowiedzialnych decyzji.

W Dziejach Apostolskich etiopski dworzanin czyta proroka Izajasza, lecz potrzebuje wyjaśnienia. Na pytanie Filipa, czy rozumie czytany tekst, odpowiada:

Jakżeż mogę [rozumieć], jeśli mi nikt nie wyjaśni?

(Biblia Tysiąclecia, Dz 8,31)

Filip przyłącza się do niego i, wychodząc od czytanego fragmentu, głosi mu Jezusa (Dz 8,26-35). Objaśnienie Pisma otwiera drogę do wiary. Ta scena pokazuje, jak wiele może zmienić ktoś, kto potrafi odpowiedzieć na pytanie.

Ten uczynek wypełniamy, kiedy cierpliwie uczymy dziecko modlitwy, wyjaśniamy sens sakramentu albo pomagamy dorosłemu odnaleźć się w Biblii. Wymaga to języka zrozumiałego dla rozmówcy. Zawstydzanie za brak wiedzy utrudnia naukę; spokojne wyjaśnienie zachęca do kolejnych pytań.

3. Wątpiącym dobrze radzić

Wątpliwości mogą dotyczyć wiary, wyboru życiowej drogi lub decyzji, której skutków ktoś się obawia. Dobra rada pomaga rozeznać, co jest prawdziwe i dobre, a następnie podjąć odpowiedzialną decyzję. Potrzebuje wcześniejszego słuchania. Bez niego łatwo odpowiedzieć na problem, którego rozmówca wcale nie ma.

Przyjaciel przeżywający kryzys wiary może potrzebować rozmowy o tym, co go zraniło. Ktoś rozważający nieuczciwy sposób zarobku potrzebuje jasnego nazwania moralnego problemu. Inna osoba będzie wdzięczna za pomoc w uporządkowaniu argumentów przed trudną decyzją rodzinną.

Dobrze radzić to również umieć wskazać kogoś, kto zna się na danej sprawie. W pytaniach o wiarę pomocna będzie rozmowa z duszpasterzem, a w złożonej sytuacji życiowej z osobą mającą potrzebną wiedzę. Rada służy wolności i odpowiedzialności bliźniego. Nie uprawnia do kierowania jego życiem ani do przedstawiania własnych upodobań jako woli Boga.

4. Strapionych pocieszać

Strapienie to smutek, przygnębienie, lęk lub ciężar, z którym trudno sobie poradzić. Pocieszać oznacza stanąć przy cierpiącym i dać mu odczuć, że jego ból został zauważony. Często zaczyna się to od wysłuchania bez pośpiechu.

Weselcie się z tymi, którzy się weselą, płaczcie z tymi, którzy płaczą.

(Biblia Tysiąclecia, Rz 12,15)

Słowa świętego Pawła kierują ku współuczestniczeniu w cudzym doświadczeniu. Po śmierci bliskiej osoby nie zawsze potrzeba wyjaśnień. Można posiedzieć razem, pozwolić na płacz, zadzwonić po kilku tygodniach, gdy inni wrócili już do swoich spraw. Pocieszenie wymaga pamięci, także wtedy, gdy cierpienie trwa dłużej, niż się spodziewaliśmy.

Chrześcijańska nadzieja ma tutaj swoje miejsce: możemy wspólnie się modlić i powierzać Bogu to, co boli. W chorobie czy głębokim kryzysie troska obejmuje też pomoc w dotarciu do potrzebnego wsparcia. Pocieszający nie musi obiecywać, że wszystko szybko się ułoży, żeby naprawdę być blisko.

5. Krzywdy cierpliwie znosić

Ten uczynek dotyczy naszej odpowiedzi na doznane zło. Cierpliwość oznacza powstrzymanie odwetu i odmowę odpłacania krzywdą za krzywdę. Wymaga opanowania, gdy po niesprawiedliwym oskarżeniu lub obraźliwym słowie chcielibyśmy natychmiast zranić drugą osobę.

Można spokojnie sprostować kłamstwo, przerwać obraźliwą rozmowę albo domagać się naprawienia szkody. Cierpliwe znoszenie krzywd nie zobowiązuje do pozostawania w sytuacji przemocy. Ochrona skrzywdzonego i sprzeciw wobec zła należą do odpowiedzialnej miłości. Dotyczy to również ochrony siebie.

Warto więc odróżnić cierpliwość od bezradnego przyzwolenia. O tym, jak stawianie granic łączy się z chrześcijańską miłością, decyduje troska o rzeczywiste dobro obu stron. Granica może zatrzymać dalszą krzywdę, a zarazem odebrać sprawcy możliwość jej powtarzania.

6. Urazy chętnie darować

Darowanie uraz jest przebaczeniem: rezygnacją z zemsty i pielęgnowania nienawiści do sprawcy. Słowo chętnie wskazuje na gotowość do takiej postawy. Po głębokiej krzywdzie dojrzewanie do przebaczenia może jednak wymagać czasu i modlitwy.

Święty Paweł wiąże nasze przebaczenie z miłosierdziem otrzymanym od Chrystusa:

[…] jak Pan wybaczył wam, tak i wy.

(Biblia Tysiąclecia, Kol 3,13)

Katechizm przypomina, że nie zawsze jesteśmy w stanie przestać odczuwać krzywdę albo ją zapomnieć (KKK 2843). Ból i pamięć nie wykluczają przebaczenia. Możemy prosić Boga o uwolnienie od pragnienia zemsty, nawet gdy wspomnienie nadal wywołuje łzy.

Trzeba również rozróżnić przebaczenie i pojednanie. Odbudowa relacji wymaga prawdy, zmiany postępowania i przywracania zaufania. Darowanie uraz nie usuwa odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę ani nie nakazuje natychmiastowego powrotu do dawnej bliskości.

7. Modlić się za żywych i umarłych

Modlitwa za bliźnich jest powierzaniem ich Bogu. Prosimy o potrzebne łaski, nawrócenie, siłę w cierpieniu i zbawienie. Pamiętamy o rodzinie, przyjaciołach, osobach nam nieznanych, a także o tych, z którymi trudno nam się porozumieć.

Zalecam więc przede wszystkim, by prośby, modlitwy, wspólne błagania, dziękczynienia odprawiane były za wszystkich ludzi:

(Biblia Tysiąclecia, 1 Tm 2,1)

Modlitwa za żywych obejmuje wszystkich, nie tylko osoby, które lubimy. Możemy wymienić czyjeś imię podczas wieczornej modlitwy, ofiarować za tę osobę różaniec lub zamówić Mszę Świętą w jej intencji. Modlitwa towarzyszy również pomocy, którą jesteśmy w stanie okazać osobiście.

Modlitwa za zmarłych wyrasta z wiary w życie wieczne i z troski o tych, którzy po śmierci potrzebują oczyszczenia. Katechizm w punkcie 1032 wskazuje modlitwę za zmarłych, a szczególnie ofiarę eucharystyczną. Możemy pamiętać o nich podczas Mszy Świętej lub odmawiać modlitwę Wieczny odpoczynek. Nasza troska o bliźnich trwa także po ich śmierci.

Czym różnią się uczynki względem duszy od uczynków względem ciała?

Uczynki miłosierdzia względem ciała odpowiadają na potrzeby takie jak głód, pragnienie, brak schronienia czy osamotnienie w chorobie. Uczynki względem duszy dotyczą potrzeb duchowych, w tym poznania prawdy, rozeznania, pocieszenia, przebaczenia i modlitwy.

W praktyce te formy pomocy się łączą. Odwiedzając chorego, można przynieść mu posiłek, wysłuchać jego obaw i wspólnie się pomodlić. Rodzinie w żałobie potrzebna jest zarówno obecność, jak i pomoc w codziennych obowiązkach. Całościowa troska o bliźniego uwzględnia to, czego naprawdę potrzebuje w danej chwili.

Miłosierdzie zaczyna się od uważności

Nie zawsze od razu wiemy, czy lepiej coś powiedzieć, czy słuchać. Pomocne jest proste pytanie: czego ta osoba teraz potrzebuje i co rzeczywiście mogę dla niej zrobić? Odpowiedź czasem prowadzi do trudnej rozmowy, czasem do cierpliwego wyjaśnienia, a czasem do pozostania obok.

Święty Paweł pisze:

Jeden drugiego brzemiona noście i tak wypełniajcie prawo Chrystusowe.

(Biblia Tysiąclecia, Ga 6,2)

Wypełnianie uczynków miłosierdzia względem duszy zaczyna się tam, gdzie czyjś ciężar przestaje być nam obojętny. Być może przy wspólnym stole jest ktoś, kogo od dawna nie zapytaliśmy, jak sobie radzi. Rozmowa z nim może być pierwszym krokiem.

Najczęstsze pytania o uczynki miłosierdzia względem duszy

Tradycyjne nazwy są krótkie, dlatego podczas ich nauki i stosowania pojawiają się pytania o znaczenie poszczególnych słów oraz o praktykę.

Ile jest uczynków miłosierdzia względem duszy?

W tradycyjnym zestawieniu katechizmowym jest ich siedem. Kościół wymienia również siedem uczynków miłosierdzia względem ciała.

Czy lista siedmiu uczynków znajduje się w jednym miejscu Biblii?

Nie. Lista jest katechetycznym zestawieniem działań zakorzenionych w różnych tekstach Pisma Świętego i nauczaniu Kościoła. Poszczególne uczynki mają biblijne podstawy, lecz nie występują razem jako jedna siedmiopunktowa lista.

Czym różni się pouczanie od dobrej rady?

Pouczanie uzupełnia brak wiedzy lub rozumienia. Dobra rada pomaga rozeznać sytuację i wybrać właściwe postępowanie. W jednej rozmowie obie formy pomocy mogą się połączyć.

Czy upominanie grzeszącego jest osądzaniem?

Upomnienie dotyczy konkretnego zła i służy nawróceniu. Wymaga szacunku oraz pokory wobec własnych słabości. Osądzanie, które potępia całą osobę lub przypisuje jej nieznane intencje, przekracza ten cel.

Czy przebaczenie oznacza, że trzeba zapomnieć o krzywdzie?

Nie. Przebaczenie może współistnieć z pamięcią i bólem. Oznacza odchodzenie od zemsty i nienawiści; odbudowa zaufania oraz pojednanie wymagają dodatkowo zmiany postępowania i bezpieczeństwa w relacji.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Ga 6,1-2; Rz 12,15; Kol 3,13; 1 Tm 2,1; Katechizm Kościoła Katolickiego, 2447, 2843, 1032.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *