Ewangelia Dzieciństwa Tomasza. Jakie cuda miał czynić Jezus jako dziecko?

Kilkuletni Jezus stoi nad wodą i lepi z gliny ptaki. Wystarczy klaśnięcie dłoni, aby nieruchome figurki poderwały się do lotu. Chwilę później ta sama moc, która ożywia, staje się groźna dla dziecka niszczącego Jego zabawę.

Tak zaczyna się jedna z najbardziej niezwykłych opowieści wczesnego chrześcijaństwa. Nie przypomina spokojnego obrazu życia w Nazarecie znanego z Ewangelii według św. Łukasza. Mały Jezus uzdrawia, wskrzesza i zadziwia nauczycieli, lecz także wypowiada słowa, po których ludzie ślepną albo umierają.

Skąd wzięły się te historie? Czy miały odsłaniać nieznane lata życia Chrystusa, czy raczej zaspokoić ciekawość czytelników, którym biblijna cisza wydawała się zbyt długa? Ewangelia Dzieciństwa Tomasza istnieje naprawdę, ale jej tytuł może obiecywać znacznie więcej, niż tekst jest w stanie udowodnić.

Ewangelie zatrzymują się na progu domu w Nazarecie

Ewangelie kanoniczne nie są pełną biografią Jezusa w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Zostały napisane po to, aby głosić, kim On jest, ukazać Jego nauczanie, mękę, śmierć i zmartwychwstanie oraz prowadzić czytelnika do wiary. Dlatego nie opisują każdego roku Jego życia.

Mateusz opowiada o narodzeniu Jezusa, pokłonie Mędrców, ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu i powrocie do Nazaretu. Łukasz opisuje narodzenie, ofiarowanie w świątyni, a następnie wydarzenie z czasu, gdy Jezus miał dwanaście lat. Pomiędzy tymi scenami pozostawia krótkie zdanie:

Dziecię zaś rosło i nabierało mocy, napełniając się mądrością, a łaska Boża spoczywała na Nim.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 2,40)

Po odnalezieniu dwunastoletniego Jezusa w świątyni ewangelista ponownie kieruje uwagę na Jego zwyczajne, ukryte życie:

Potem poszedł z nimi i wrócił do Nazaretu; i był im poddany. A Matka Jego chowała wiernie wszystkie te wspomnienia w swym sercu. Jezus zaś czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 2,51-52)

Biblia nie twierdzi, że dzieciństwo Jezusa było nieważne. Pokazuje jednak tylko to, co służy przekazaniu Dobrej Nowiny. Nie opisuje Jego codziennych zabaw, pracy u boku Józefa ani rozmów z rówieśnikami. Ta oszczędność z czasem zaczęła pobudzać wyobraźnię chrześcijan.

Ktoś postanowił opowiedzieć o brakujących latach

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza jest apokryficznym zbiorem opowieści o Jezusie między piątym a dwunastym rokiem życia. Utwór najczęściej datuje się na II wiek, a więc na czas późniejszy niż powstanie Ewangelii kanonicznych. Nie znamy autora ani miejsca, w którym tekst został ułożony.

Najwcześniejsza rozpoznawalna forma nie podawała Tomasza jako autora. Nosiła tytuł zbliżony do Dziecięcych czynów Jezusa. Imię Tomasza pojawiło się w części późniejszych przekazów, dlatego nie mamy podstaw, aby uznać, że dzieło napisał św. Tomasz Apostoł. Apostolskie imię w tytule nie jest dowodem apostolskiego pochodzenia.

Tekst był jednak bardzo popularny. Zachował się w kilku redakcjach greckich oraz w dawnych przekładach, między innymi syryjskim, łacińskim, gruzińskim, etiopskim, słowiańskim i arabskim. Poszczególne wersje nie zawierają dokładnie tego samego zestawu historii. Najbardziej znana długa redakcja grecka liczy dziewiętnaście rozdziałów, ale wcześniejsze przekłady świadczą o krótszej postaci utworu.

W 2024 roku badacze opublikowali rozpoznany na nowo grecki fragment papirusu P.Hamb.Graec. 1011, datowany na IV lub V wiek. Zawiera on część historii o ożywieniu glinianych ptaków i jest obecnie najstarszym znanym greckim rękopisem tego utworu. Nie jest jednak autografem ani zapisem z czasów dzieciństwa Jezusa. Dzielą go od opisywanych wydarzeń całe stulecia.

Jeżeli chcesz najpierw uporządkować samo pojęcie tekstów pozakanonicznych, pomocny będzie artykuł czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii.

Dwie księgi przypisane Tomaszowi prowadzą w zupełnie inne strony

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza nie jest tym samym dziełem co Ewangelia Tomasza znana z Nag Hammadi. Podobieństwo nazw łatwo wprowadza w błąd, lecz treść i forma obu pism są zupełnie inne.

Ewangelia Tomasza z Nag Hammadi jest zbiorem 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Nie prowadzi ciągłej narracji o Jego życiu. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza składa się natomiast z krótkich scen i cudownych opowiadań, które mają wypełnić czas między powrotem Świętej Rodziny do Nazaretu a odnalezieniem dwunastoletniego Jezusa w świątyni.

Teksty łączy przede wszystkim późniejsze przypisanie ich Tomaszowi. Nie powinno się na tej podstawie łączyć ich w jedną księgę ani zakładać wspólnego autora. Co więcej, najstarsza forma opowieści o dzieciństwie prawdopodobnie w ogóle nie wymieniała Tomasza.

Glina, woda i drewno stają się posłuszne słowu dziecka

Apokryf przedstawia Jezusa jako dziecko, które od początku posiada nadludzką wiedzę i władzę nad materią, życiem, chorobą oraz śmiercią. Cuda nie tworzą jednak jednej płynnej historii. To raczej zbiór epizodów, które krążyły, zmieniały się i były układane w różnej kolejności.

Do najbardziej znanych czynów przypisywanych małemu Jezusowi należą:

  • ożywienie dwunastu ptaków ulepionych z gliny – Jezus miał uczynić je w szabat, a gdy Józef Go upomniał, klasnął w dłonie i nakazał ptakom odlecieć;
  • oczyszczenie wody samym słowem – pięcioletni Jezus zbiera wodę w niewielkich zagłębieniach i sprawia, że staje się czysta;
  • przyniesienie wody w płaszczu – kiedy dzban pęka, Jezus nabiera wodę w rozłożoną tkaninę i zanosi ją Maryi, nie tracąc ani kropli;
  • cudowny plon – z niewielkiej ilości zasianego ziarna wyrasta plon wielokrotnie większy, a zebrane zboże zostaje rozdane ubogim;
  • wydłużenie zbyt krótkiej belki – Jezus pomaga Józefowi w pracy, rozciągając kawałek drewna tak, aby pasował do drugiego;
  • uzdrowienie Jakuba po ukąszeniu węża – Jezus pochyla się nad leżącym chłopcem i przywraca mu zdrowie;
  • wskrzeszenie dziecka, które spadło z dachu – zmarły chłopiec ma powstać i zaświadczyć, że Jezus nie zepchnął go na ziemię;
  • przywrócenie zdrowia osobom wcześniej ukaranym – po rozmowie z nauczycielem Jezus cofa część wypowiedzianych przekleństw.

Nie wszystkie rękopisy przekazują każdy epizod w tej samej formie. Dlatego zdanie, że Ewangelia Dzieciństwa Tomasza opowiada jedną ustaloną wersję dzieciństwa Jezusa, byłoby zbyt daleko idącym uproszczeniem. Mamy raczej rodzinę pokrewnych wersji, które przez wieki rozwijano i przepisywano.

Wśród cudów pojawia się jednak coś, czego trudno nie zauważyć

Gdyby apokryf ograniczał się do glinianych ptaków, uzdrowień i pomocy Józefowi, mógłby brzmieć jak pogodna legenda o niezwykłym dziecku. Największe napięcie tworzą jednak sceny, w których moc Jezusa przynosi natychmiastową karę.

Chłopiec niszczący zbiorniki z wodą ma uschnąć po wypowiedzianych nad nim słowach. Inne dziecko wpada na Jezusa w drodze i pada martwe po Jego przekleństwie. Mieszkańcy oskarżający Go o złe czyny tracą wzrok. W jednej z redakcji nauczyciel, który uderza Jezusa, również umiera. Józef zaczyna się obawiać, że każdy, kto rozgniewa chłopca, może stracić życie.

Są to opowieści głęboko niepokojące z chrześcijańskiego punktu widzenia. Ewangelie kanoniczne ukazują cuda Jezusa jako znaki królestwa Bożego, miłosierdzia i zwycięstwa nad złem. Chrystus uzdrawia chorych, karmi głodnych, odpuszcza grzechy i wskrzesza umarłych. Nie wykorzystuje swojej mocy w dziecięcym sporze po to, aby zgładzić rówieśnika.

List do Hebrajczyków wyznaje, że Jezus został doświadczony we wszystkim na nasze podobieństwo, z wyjątkiem grzechu (por. Hbr 4,15). Łukasz pisze zaś, że dwunastoletni Jezus wrócił z Maryją i Józefem do Nazaretu i był im poddany. Tych świadectw nie wolno stawiać na tym samym poziomie co późniejszej literackiej opowieści.

Czy autor chciał pokazać dziecko, które dopiero uczy się swojej mocy?

Jedna z interpretacji odczytuje Ewangelię Dzieciństwa Tomasza jako opowieść o dojrzewaniu. W jej pierwszej części Jezus używa mocy gwałtownie, a po spotkaniu z nauczycielem zaczyna częściej uzdrawiać, wskrzeszać i pomagać. Zakończenie stanowi scena w świątyni zaczerpnięta z Ewangelii według św. Łukasza.

Takie odczytanie ma jednak słaby punkt. Apokryficzny Jezus od początku przemawia jak ktoś przekonany o swoim Boskim pochodzeniu i wyższości nad nauczycielami. Tekst nie mówi wprost, że wcześniej postępował źle, zrozumiał swój błąd i przeszedł moralną przemianę. Często to otoczenie ma się nauczyć, kim jest niezwykły chłopiec, a nie chłopiec ma się nauczyć odpowiedzialności.

Można więc widzieć w tym utworze próbę pokazania potęgi obecnej w Jezusie od najwcześniejszych lat. Dla starożytnego autora nadzwyczajna mądrość dziecka, natychmiastowa skuteczność jego słów i zwycięstwo nad dorosłymi mogły być znakami wyjątkowej tożsamości. Dzisiejszy czytelnik częściej pyta jednak o niewinnych poszkodowanych i o moralny sens kar. Tekst nie daje na te pytania zadowalającej odpowiedzi.

Nas bardziej przekonuje lektura, w której opowieść zmienia ton od przekleństw ku dobroczynnym cudom, lecz nie przedstawia spójnej historii wychowania Jezusa. Poszczególne epizody powstawały i były przekazywane w różnych środowiskach. Próba ułożenia z nich psychologicznego portretu dziecka może nadać całości większą jednolitość, niż rzeczywiście ma.

Apokryf mówi więcej o ciekawości chrześcijan niż o dzieciństwie Jezusa

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza nie jest wiarygodnym pamiętnikiem z Nazaretu. Powstała zbyt późno, jej pierwotny autor pozostaje anonimowy, a historie zachowały się w wielu różniących się redakcjach. Tekst zna Ewangelię według św. Łukasza i kończy się przerobioną wersją sceny odnalezienia Jezusa w świątyni. To raczej oznaka literackiej zależności niż dostęp do niezależnych wspomnień Świętej Rodziny.

Nie znaczy to, że apokryf jest bezwartościowy dla historyka. Świadczy o tym, jak wcześnie chrześcijanie zaczęli pytać o ukryte życie Jezusa i jak próbowali wyobrażać sobie dzieciństwo Syna Bożego. Pokazuje także, że sama obecność imienia Jezusa w starożytnym utworze nie czyni z niego źródła równie bliskiego wydarzeniom jak Ewangelie kanoniczne.

Nie mamy wystarczających podstaw, aby uznać opisane cuda za wydarzenia historyczne. Najuczciwiej czytać je jako świadectwo późniejszej tradycji i wyobraźni religijnej. Apokryf informuje nas przede wszystkim o swoich autorach i odbiorcach, a dopiero w znacznie mniejszym stopniu może być pytany o historycznego Jezusa.

Do kanonu nie trafia tekst tylko dlatego, że mówi o Jezusie

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza nie została najpierw uznana za natchnioną, a potem usunięta z Biblii podczas jednego głosowania. Kościół od początku żył przepowiadaniem apostołów, a cztery Ewangelie otrzymał jako wiarygodne świadectwo o życiu i nauczaniu Chrystusa. Sobór Watykański II przypomina w konstytucji Dei verbum, że Kościół zawsze i wszędzie uznawał apostolskie pochodzenie czterech Ewangelii: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.

W przypadku Ewangelii Dzieciństwa Tomasza brakuje wiarygodnego związku z apostołem, tekst jest późny, a jego przekaz nie należał do przyjętego w Kościele świadectwa apostolskiego. Dodatkowym problemem pozostaje portret Jezusa, który w części scen trudno pogodzić z kanonicznym świadectwem o bezgrzesznym Chrystusie.

Nie oznacza to, że każdą księgę spoza Nowego Testamentu trzeba palić albo traktować jak oszustwo pozbawione wartości. Apokryfy pomagają poznawać wyobrażenia, spory i pobożność dawnych wspólnot. Nie są jednak Pismem Świętym i nie mogą stanowić źródła nauki o Jezusie na równi z czterema Ewangeliami. Więcej o tym procesie wyjaśnia tekst jak powstał kanon Biblii, a osobny artykuł odpowiada, dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie.

Cisza Nazaretu nie jest pustą kartą do dowolnego zapisania

Ewangelie pozostawiają większość dzieciństwa Jezusa w ukryciu. Apokryficzni autorzy próbowali tę ciszę wypełnić: glinianymi ptakami, pękniętym dzbanem, cudownym plonem, nauczycielami pokonanymi przez mądrość dziecka i dramatycznymi karami spadającymi na Jego przeciwników.

Najbardziej znane cuda z Ewangelii Dzieciństwa Tomasza nie należą jednak do biblijnego świadectwa o Chrystusie. Kościół nie przekazuje ich jako wydarzeń z życia Jezusa, a sam tekst nie daje powodów, by traktować go jak relację naocznego świadka.

Pozostaje więc zagadkowy obraz Nazaretu, którego Ewangelie nie próbują odsłonić za wszelką cenę. Być może właśnie ta powściągliwość uczy czegoś ważnego: nie każda cisza w Piśmie jest brakiem, który wolno wypełnić opowieścią brzmiącą dostatecznie staro.

Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Dzieciństwa Tomasza

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza bywa mylona z Ewangelią Tomasza z Nag Hammadi, a zawarte w niej opowieści są czasem przedstawiane jako historie usunięte z Biblii. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze fakty o tym apokryfie.

Czy Ewangelia Dzieciństwa Tomasza znajduje się w Biblii?

Nie. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza jest apokryfem i nie należy do kanonu Nowego Testamentu. Kościół uznaje za natchnione cztery Ewangelie: według św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza i św. Jana.

Czy autorem tekstu był św. Tomasz Apostoł?

Nie ma na to wiarygodnych dowodów. Najstarsza forma utworu była anonimowa, a przypisanie go Tomaszowi pojawia się w części późniejszych przekazów. Imię apostoła miało dodawać tekstowi autorytetu, ale nie potwierdza jego autorstwa.

Czy Ewangelia Dzieciństwa Tomasza i Ewangelia Tomasza to ta sama księga?

Nie. Pierwszy tekst opowiada o dzieciństwie Jezusa, natomiast Ewangelia Tomasza z Nag Hammadi jest zbiorem 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Są to dwa odrębne dzieła.

Czy Jezus naprawdę ożywił ptaki ulepione z gliny?

Taką historię zawiera Ewangelia Dzieciństwa Tomasza, ale nie ma jej w Ewangeliach kanonicznych. Nie posiadamy podstaw, aby uznać ją za historycznie potwierdzone wydarzenie z życia Jezusa.

Czy apokryf naprawdę mówi, że mały Jezus zabijał ludzi?

W części przekazów chłopiec, który wpada na Jezusa, umiera po Jego przekleństwie, a podobny los spotyka jednego z nauczycieli. Są to opowieści apokryficzne, a nie nauczanie Kościoła ani relacja Ewangelii kanonicznych. Nie należy na ich podstawie budować obrazu historycznego Jezusa.

Kiedy powstała Ewangelia Dzieciństwa Tomasza?

Utwór najczęściej datuje się na II wiek. Najstarszy znany grecki fragment rękopiśmienny pochodzi jednak dopiero z IV lub V wieku, a pełniejsze zachowane wersje są jeszcze późniejsze.

Czy katolik może czytać Ewangelię Dzieciństwa Tomasza?

Może ją czytać jako starożytny tekst apokryficzny, jeśli pamięta o jej statusie i nie traktuje jej jak Pisma Świętego. Taka lektura może pomagać w poznaniu historii wczesnochrześcijańskiej wyobraźni, ale wymaga odróżnienia późniejszej legendy od świadectwa apostolskiego.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Biblia Tysiąclecia, Łk 2,40-52 i Hbr 4,15; Sobór Watykański II, konstytucja Dei verbum, 18-19; Katechizm Kościoła Katolickiego, 125 i 514-515; dane historyczne o tekście: e-Clavis NASSCAL, Infancy Gospel of Thomas.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *