W dokumentalnych filmach i artykułach często powraca ta sama liczba – 20 ksiąg, których nie włączono do Biblii. Obok niej pojawiają się tytuły brzmiące tak, jakby wydobyto je z zamkniętego archiwum: Ewangelia Tomasza, Księga Henocha, Apokalipsa Piotra, Dzieje Pawła.
Spis treści
Niektóre z tych tekstów rzeczywiście są starożytne. Inne znamy tylko z fragmentów, przekładów albo wzmianek dawnych autorów. Jeszcze inne należą do Biblii katolickiej, choć ktoś umieścił je na liście ksiąg rzekomo odrzuconych.
Za liczbą 20 kryje się więc prawdziwa historia dawnych pism, ale sama liczba może prowadzić na manowce. Trzeba otworzyć kilka różnych szuflad i sprawdzić, co naprawdę do nich włożono.
Dwadzieścia brzmi konkretnie, ale nie pochodzi ze starożytnego spisu
Nie istniała oficjalna lista dokładnie 20 ksiąg odrzuconych z Biblii. Nie znamy soboru, synodu, papieża ani starożytnego katalogu, który przedstawiłby taki zestaw i zdecydował o jego usunięciu. Liczba 20 pojawia się głównie we współczesnych materiałach popularnych, filmach, infografikach i ofertach książek o zaginionych lub zakazanych pismach.
Takie zestawienia zwykle powstają przez połączenie tekstów, które mają zupełnie inny status. Na jednej liście mogą znaleźć się:
- żydowskie pisma z okresu Drugiej Świątyni, na przykład 1 Księga Henocha i Księga Jubileuszów;
- chrześcijańskie apokryfy, takie jak Ewangelia Tomasza lub Dzieje Pawła;
- pisma Ojców Apostolskich, między innymi Didache i Pasterz Hermasa;
- księgi deuterokanoniczne, które należą do katolickiego Starego Testamentu, na przykład Księga Tobiasza, Księga Judyty i Księgi Machabejskie;
- całe zbiory rękopisów, takie jak zwoje znad Morza Martwego lub biblioteka z Nag Hammadi, błędnie liczone jak pojedyncze księgi;
- dzieła znane tylko z tytułu albo niewielkiego fragmentu.
Wystarczy wybrać dwadzieścia pozycji z tak obszernego materiału, aby stworzyć listę 20 ksiąg. Można jednak równie łatwo przygotować listę 30, 50 lub 80 tytułów. Liczba zależy od decyzji autora zestawienia, nie od jednego wydarzenia w dziejach Kościoła.
Różnice między tradycjami chrześcijańskimi jeszcze bardziej komplikują rachunek. Katechizm Kościoła Katolickiego wymienia 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 Nowego Testamentu, czyli łącznie 73 księgi. Protestantyzm przyjmuje 39 ksiąg Starego Testamentu i 27 Nowego. Część Kościołów wschodnich posługuje się jeszcze szerszymi zbiorami. Jeśli nie wiadomo, z którym kanonem porównano daną listę, określenie księgi niewłączone do Biblii pozostaje nieprecyzyjne.
Historię tego rozpoznawania szerzej wyjaśnia tekst o tym, jak powstał kanon Biblii.
Im szerzej otwieramy drzwi, tym więcej dawnych tekstów widzimy
Św. Łukasz rozpoczyna Ewangelię słowami:
Wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które się dokonały pośród nas.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 1,1)
Ten werset potwierdza, że przed Łukaszem lub w jego czasach powstawały inne opowiadania o Jezusie. Nie pozwala jednak utożsamić ich automatycznie z zachowanymi apokryfami, ponieważ wiele znanych dziś tekstów powstało później. Pokazuje za to, że chrześcijańskie piśmiennictwo od początku było bogatsze niż zbiór ksiąg, który ostatecznie utworzył Nowy Testament.
Samo słowo apokryf również wymaga ostrożności. Może oznaczać tekst pozakanoniczny, utwór przypisany postaci biblijnej, pismo używane przez określoną wspólnotę albo dzieło podobne gatunkiem do ksiąg biblijnych. Nie każda publikacja stosuje tę nazwę w taki sam sposób. Więcej o tej różnicy piszemy w wyjaśnieniu, czym są apokryfy.
Ewangelii apokryficznych nie da się zamknąć w jednej liczbie
Współczesne opracowania mówią o kilkudziesięciu Ewangeliach i tekstach podobnych do Ewangelii. W węższych zestawieniach pojawia się ponad 50 tytułów. Szersze ujęcia obejmują około 80 różnych utworów, fragmentów i tradycji związanych z życiem lub nauczaniem Jezusa.
Rozbieżność nie wynika z bałaganu. Badacze muszą zdecydować, czy osobno liczyć:
- tekst zachowany tylko we fragmencie papirusu;
- dzieło znane wyłącznie z cytatu u starożytnego autora;
- odmienne wersje językowe, które znacznie różnią się treścią;
- dialog Jezusa z uczniami, choć sam rękopis nie nazywa go Ewangelią;
- późne opowiadanie o dzieciństwie Jezusa, męce, zejściu do otchłani lub ukazywaniu się po zmartwychwstaniu.
Do najbardziej znanych należą Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra, Ewangelia Marii, Ewangelia Filipa, Protoewangelia Jakuba i Ewangelia Dzieciństwa Tomasza. Nie tworzą jednego zbioru, nie powstały w tym samym czasie i nie głoszą jednej teologii. Część zachowała tradycje wczesne, część rozwija pobożne opowieści, a część wiąże się ze środowiskami gnostyckimi. Dlatego pytanie, dlaczego Kościół przyjął cztery Ewangelie, wymaga czegoś więcej niż porównania liczby tytułów.
Nie każda apokryficzna Ewangelia jest też ewangelią gnostycką. Te dwa określenia bywają używane zamiennie, choć ewangelie gnostyckie stanowią tylko część znacznie większego zbioru pism pozakanonicznych.
Pięć dawnych Dziejów otworzyło drogę wielu następnym
Badacze wyróżniają pięć głównych wczesnych apokryficznych Dziejów Apostolskich: Dzieje Piotra, Dzieje Pawła, Dzieje Jana, Dzieje Andrzeja i Dzieje Tomasza. Powstawały głównie w II i III wieku. Opowiadały o podróżach, cudach, nauczaniu i męczeństwie apostołów, często uzupełniając milczenie kanonicznych Dziejów Apostolskich.
Na tych pięciu tytułach zbiór się nie kończy. Późniejsze stulecia przyniosły liczne Dzieje Filipa, Barnaby, Tadeusza, Andrzeja i Macieja, Piotra i Pawła oraz wiele lokalnych opowieści o poszczególnych apostołach. Jeśli uwzględnić odmienne redakcje i przekłady, mówimy już o dziesiątkach tekstów, a nie o jednym zamkniętym zestawie.
Listów jest mniej, ale apokalips powstały dziesiątki
Apokryficzne listy tworzą mniejszą grupę. Należą do niej między innymi 3 List do Koryntian, List do Laodycejczyków przypisywany Pawłowi, korespondencja Pawła z Seneką oraz List Apostołów, który pomimo nazwy ma formę rozbudowanego pouczenia i dialogu ze zmartwychwstałym Jezusem. Obok nich stoją autentyczne wczesnochrześcijańskie listy, takie jak 1 List Klemensa. To cenne świadectwa życia Kościoła, lecz nie należy automatycznie nazywać ich odrzuconymi listami apostolskimi.
Jeszcze obszerniejszy jest świat apokalips. Znamy dziesiątki starożytnych apokalips chrześcijańskich, a późniejsze stulecia dopisały następne. Przypisywano je między innymi Piotrowi, Pawłowi, Tomaszowi, Janowi, Maryi, Szczepanowi i Dziewicy Maryi. Nawet jeden tytuł może skrywać kilka różnych utworów. Dobrym przykładem są trzy teksty nazywane Apokalipsą Piotra, które powstały w innych epokach i nie są kolejnymi częściami tej samej księgi.
Nie da się więc sporządzić jednej bezspornej sumy apokryficznych Ewangelii, Dziejów, listów i apokalips. Korpus jest wielojęzyczny, fragmentaryczny i nadal porządkowany, a granice poszczególnych gatunków pozostają umowne.
Prawdziwa granica kanonu była znacznie węższa
Setki tekstów pozakanonicznych nie oznaczają, że setki równorzędnych kandydatów przegrały głosowanie o miejsce w Biblii. Większość powstała za późno, była znana lokalnie, zawierała nauczanie niezgodne z przekazaną wiarą apostolską albo nigdy nie była powszechnie czytana w liturgii jako Pismo Święte.
Rzeczywista strefa niepewności była mniejsza. W pierwszych wiekach dyskutowano zarówno o niektórych księgach, które ostatecznie weszły do Nowego Testamentu, jak i o kilku pismach, które pozostały poza nim.
| Grupa | Przykłady | Co pokazują źródła starożytne? |
|---|---|---|
| Księgi dziś kanoniczne, nie wszędzie od razu przyjmowane | List do Hebrajczyków, List Jakuba, List Judy, 2 List Piotra, 2 i 3 List Jana, Apokalipsa św. Jana | Były znane w Kościele, lecz w części wspólnot kwestionowano ich autorstwo, pochodzenie albo użycie. |
| Pisma wysoko cenione, lecz ostatecznie pozakanoniczne | Pasterz Hermasa, Didache, List Barnaby, 1 List Klemensa | Czytano je dla pouczenia, niekiedy kopiowano obok ksiąg Nowego Testamentu, ale nie uzyskały powszechnego statusu ksiąg natchnionych. |
| Teksty znajdujące się blisko granicy w niektórych świadectwach | Apokalipsa Piotra, Dzieje Pawła | Miały czytelników i bywały dopuszczane w części wspólnot, lecz inne źródła wyraźnie zaliczały je do pism niekanonicznych. |
| Liczne późniejsze apokryfy | Ewangelia Filipa, korespondencja Pawła z Seneką, późne Dzieje Apostołów i apokalipsy | Są ważne dla historii idei i pobożności, ale nie były powszechnymi rywalami ksiąg kanonicznych. |
Około 325 roku Euzebiusz z Cezarei odróżniał pisma uznane, pisma sporne i pisma niekanoniczne. Wśród tych ostatnich wymienił między innymi Dzieje Pawła, Pasterza Hermasa, Apokalipsę Piotra, List Barnaby i Didache. Nie była to lista 20 ksiąg skreślonych jednym dekretem, lecz opis sytuacji, którą historyk widział w różnych Kościołach.
W 367 roku św. Atanazy z Aleksandrii wymienił dokładnie 27 ksiąg Nowego Testamentu znanych z dzisiejszej Biblii. Jednocześnie odróżnił od nich pisma przeznaczone do lektury i pouczenia nowych chrześcijan, w tym Didache i Pasterza Hermasa. Sam fakt, że księgę czytano i ceniono, nie oznaczał jeszcze uznania jej za natchnioną. Osobno opisujemy, czy Atanazy sam wybrał 27 ksiąg Nowego Testamentu.
Najbliższe granicy pisma omawiamy także w artykule o księgach, które prawie znalazły się w Nowym Testamencie.
Słowo usunięte opowiada historię, której często nie było
Aby księgę usunąć z Biblii, musiałaby ona najpierw należeć do uznanego kanonu danej wspólnoty. Tymczasem wiele apokryfów nigdy nie było częścią powszechnie przyjętego kanonu Kościoła. Powstały obok ksiąg biblijnych, po nich albo na ich wzór. Część miała lokalny autorytet, lecz lokalne użycie nie jest tym samym co powszechne uznanie za Pismo Święte.
Trzeba też odróżnić kilka sytuacji:
- tekst pozakanoniczny istnieje poza ustalonym kanonem, ale nie musiał być kiedykolwiek jego częścią;
- tekst sporny był przyjmowany w jednych wspólnotach, a kwestionowany w innych;
- tekst przeznaczony do lektury mógł służyć katechezie bez statusu księgi natchnionej;
- księga deuterokanoniczna należy do katolickiego kanonu, choć nie znajduje się w kanonie protestanckim;
- tekst zaginiony jest znany ze wzmianki albo cytatu, ale brak rękopisu nie dowodzi, że należał do Biblii;
- tekst potępiany jako błędny mógł być odrzucany z powodu treści, lecz samo potępienie nie świadczy, że wcześniej był kanoniczny.
Określenie usunięte z Biblii zaciera wszystkie te różnice i buduje obraz gotowej księgi, z której ktoś wyrwał dwadzieścia rozdziałów. Historia kanonu przypomina raczej długie rozpoznawanie niż jednorazową czystkę. Kościół nie wybierał najciekawszych opowieści, ale rozpoznawał księgi przekazujące wiarę apostolską, używane w wielu wspólnotach i odczytywane jako natchnione Słowo Boże.
Nie ma dwudziestu brakujących rozdziałów jednej ukrytej Biblii
Poza kanonem istnieje znacznie więcej niż 20 dawnych pism. Są wśród nich teksty żydowskie, chrześcijańskie Ewangelie, Dzieje, listy, apokalipsy, homilie, dialogi i legendy. Mają ogromną wartość dla poznania historii judaizmu, wczesnego chrześcijaństwa, sporów teologicznych oraz rozwoju pobożności.
Nie tworzą jednak jednego alternatywnego tomu, który został potajemnie odebrany wiernym. Nie mają wspólnego pochodzenia, wieku ani statusu. Część prawie dotknęła granicy kanonu, wiele powstało daleko od niej, a niektóre pozycje przedstawiane jako odrzucone księgi są dla katolików pełnoprawną częścią Pisma Świętego.
Liczba 20 dobrze mieści się na miniaturze filmu. Historia potrzebuje więcej miejsca. Dopiero wtedy widać, że pytanie nie brzmi, gdzie ukryto dwadzieścia ksiąg, lecz dlaczego tak różne teksty zaczęto przedstawiać jako jeden utracony zbiór.
Najczęściej zadawane pytania o księgi niewłączone do Biblii
Określenia apokryf, księga pozakanoniczna i księga usunięta z Biblii nie są synonimami. Poniższe odpowiedzi porządkują różnice, które najczęściej znikają w popularnych zestawieniach.
Czy naprawdę istnieje 20 ksiąg niewłączonych do Biblii?
Nie istnieje jedna oficjalna lista dokładnie 20 takich ksiąg. Poza kanonem znamy znacznie więcej tekstów, ale należą one do różnych epok, gatunków i tradycji. Liczba 20 jest zwykle wyborem autora współczesnego zestawienia.
Czy Kościół usunął 20 ksiąg podczas jednego soboru?
Nie. Kanon kształtował się przez kilka stuleci, a źródła pokazują stopniowe rozpoznawanie ksiąg używanych w Kościołach. Sobór Nicejski I z 325 roku nie pozostawił decyzji o wyborze ksiąg Biblii ani listy 20 odrzuconych utworów.
Ile znamy apokryficznych Ewangelii?
Zależnie od przyjętej definicji mówi się o kilkudziesięciu, ponad 50, a w szerszym ujęciu o około 80 Ewangeliach i tekstach ewangelio-podobnych. Wynik zmienia się, gdy liczymy fragmenty, zaginione tytuły, odmienne redakcje i późne opowiadania o Jezusie.
Ile znamy apokryficznych Dziejów, listów i apokalips?
Badacze wyróżniają pięć głównych wczesnych apokryficznych Dziejów Apostolskich oraz wiele późniejszych. Apokryficznych listów apostolskich jest kilka, natomiast starożytnych apokalips znamy dziesiątki. Żadna z tych grup nie ma jednej, raz na zawsze zamkniętej listy.
Które pisma rzeczywiście znajdowały się blisko granicy kanonu?
Po stronie tekstów ostatecznie niewłączonych najczęściej wymienia się Pasterza Hermasa, Didache, List Barnaby, 1 List Klemensa, Apokalipsę Piotra i Dzieje Pawła. Nie wszystkie miały taki sam status w każdym miejscu i czasie. Z kolei część dzisiejszego Nowego Testamentu, między innymi List Jakuba, 2 List Piotra i Apokalipsa św. Jana, przez pewien czas budziła zastrzeżenia w części wspólnot.
Czy księgi deuterokanoniczne są apokryfami usuniętymi z Biblii?
Nie z perspektywy katolickiej. Księgi Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha, Barucha oraz 1 i 2 Księga Machabejska, wraz z dodatkami do Estery i Daniela, należą do katolickiego Starego Testamentu. Nazwanie ich usuniętymi wynika zwykle z przyjęcia kanonu protestanckiego jako jedynego punktu odniesienia.
Czy apokryfy są bezwartościowe albo zakazane do czytania?
Nie. Mogą być ważnymi źródłami historycznymi i świadectwami dawnych sporów, wyobrażeń oraz pobożności. Trzeba jednak czytać je zgodnie z ich rzeczywistym statusem. Apokryf nie ma dla katolika tej samej rangi co natchniona księga Pisma Świętego.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Łk 1,1-4; Katechizm Kościoła Katolickiego: 120; św. Atanazy z Aleksandrii, 39. List paschalny; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III,25.



