Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Czy jeden biskup wybrał Biblię?

Wiosną 367 roku z Aleksandrii wysłano list, który miał prowadzić wiernych ku Wielkanocy. Takie pisma nie były czymś niezwykłym. Biskup ogłaszał w nich datę święta, pouczał, ostrzegał i przypominał o sprawach ważnych dla życia Kościoła.

W tym liście znalazła się jednak lista. Najpierw cztery Ewangelie, potem Dzieje Apostolskie, listy i na końcu Apokalipsa św. Jana. Dwadzieścia siedem ksiąg. Dokładnie tyle, ile zawiera dzisiejszy Nowy Testament.

Od tej zbieżności łatwo przejść do opowieści o jednym człowieku, który miał usiąść nad stosem chrześcijańskich pism i zdecydować, które z nich odtąd będą Biblią. Czy rzeczywiście tak wyglądała rola Atanazego z Aleksandrii? A może list z 367 roku opowiada zupełnie inną historię – historię rozpoznawania tego, co Kościół otrzymał i czym żył już wcześniej?

Biskup ukształtowany w sporze o to, kim jest Chrystus

Atanazy urodził się prawdopodobnie pod koniec III wieku. Jako młody diakon towarzyszył biskupowi Aleksandrowi podczas Soboru Nicejskiego w 325 roku. Spór, który wtedy rozdzierał Kościół, nie dotyczył drobnego szczegółu. Ariusz twierdził, że Syn nie jest odwiecznym Bogiem równym Ojcu, lecz najdoskonalszym ze stworzeń.

Atanazy stał się jednym z najbardziej zdecydowanych obrońców wiary nicejskiej. Gdy w 328 roku objął urząd biskupa Aleksandrii, rozpoczął posługę naznaczoną konfliktami, wygnaniami i powrotami. Kilkakrotnie musiał opuszczać swoją stolicę, ponieważ zmieniający się cesarze i kościelne stronnictwa próbowały złamać jego opór wobec arianizmu.

Nie był więc bibliotekarzem sporządzającym neutralny katalog. Był pasterzem Kościoła, który wiedział, że treść czytanych ksiąg ma znaczenie dla wiary w Jezusa Chrystusa. Rozróżnienie pomiędzy pismem apostolskim a tekstem podszywającym się pod apostolski autorytet nie było dla niego akademickim ćwiczeniem. Dotykało pytania, z jakiego źródła wspólnota czerpie naukę o Bogu i zbawieniu.

Wielkanocny list, w którym pojawiło się 27 tytułów

Biskupi Aleksandrii wysyłali każdego roku listy paschalne, w których ogłaszali datę Wielkanocy i przekazywali wiernym wskazania duszpasterskie. 39. List Wielkanocny Atanazego pochodzi z 367 roku. W jego zachowanym fragmencie biskup porządkuje księgi uznawane za natchnione oraz odróżnia je od innych pism krążących wśród chrześcijan.

Lista Nowego Testamentu obejmuje:

  • cztery Ewangelie według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana;
  • Dzieje Apostolskie;
  • siedem listów katolickich: List św. Jakuba, dwa Listy św. Piotra, trzy Listy św. Jana i List św. Judy;
  • czternaście listów przypisywanych św. Pawłowi, łącznie z Listem do Hebrajczyków;
  • Apokalipsę św. Jana.

Kolejność nie jest identyczna z tą, którą znamy ze współczesnych wydań Biblii, lecz zestaw ksiąg pozostaje ten sam. Atanazy nie pozostawia przy tym wrażenia, że przedstawia prywatną propozycję do dyskusji. Pisze o księgach przekazanych i uznanych za Boskie. Nazywa je źródłami zbawienia i przestrzega, aby niczego do nich nie dodawać ani niczego z nich nie odejmować.

W tych tylko głoszona jest nauka pobożności. Niech nikt niczego do nich nie dodaje ani niczego z nich nie ujmuje.

Atanazy z Aleksandrii, 39. List Wielkanocny, 6, tłumaczenie własne

To stanowczy język. Trzeba jednak zauważyć także czasowniki, których używa biskup: księgi zostały przekazane, przyjęte i uznane. Atanazy nie opisuje chwili, w której nadaje im natchnienie. Świadczy o otrzymanej tradycji i porządkuje ją wobec tekstów, które mogły wprowadzać wiernych w błąd.

Rok 367 stał się datą graniczną, choć nie był początkiem Biblii

Znaczenie 39. Listu Wielkanocnego jest ogromne z jednego konkretnego powodu. To najwcześniejszy zachowany dokument chrześcijański, który bez niejasności wymienia dokładnie wszystkie 27 ksiąg dzisiejszego Nowego Testamentu i żadnej dodatkowej.

Nie oznacza to, że wcześniej tych ksiąg nie znano albo że do 367 roku chrześcijanie nie wiedzieli, co czytać podczas liturgii. Zachowane świadectwa są jednak częściowe. Niektóre wymieniają większość obecnego Nowego Testamentu, lecz pomijają kilka pism. Inne dzielą księgi na powszechnie przyjmowane i takie, co do których w poszczególnych Kościołach trwała jeszcze dyskusja.

List Atanazego jest więc ważny nie dlatego, że nagle pojawiło się w nim 27 nieznanych wcześniej tekstów. Jego siła polega na pełnej zgodności listy z kanonem Nowego Testamentu znanym dzisiaj. W historii powstawania kanonu Biblii przypomina kamień milowy. Pokazuje moment, w którym rozproszone wcześniej świadectwa układają się w wyraźny, kompletny katalog.

Zanim Atanazy napisał list, Kościół od dawna czytał Pisma

Historia kanonu zaczęła się znacznie wcześniej niż w IV wieku. Pierwsze wspólnoty przechowywały pisma apostolskie, wymieniały się nimi i odczytywały je podczas zgromadzeń. Już autor Drugiego Listu św. Piotra mówi o listach Pawła i zestawia je z innymi Pismami (2 P 3,15-16). To nie jest jeszcze spis 27 ksiąg, ale widać świadomość szczególnego autorytetu określonych tekstów.

Około 180 roku św. Ireneusz z Lyonu bronił czterech Ewangelii: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Nie wymyślił ich liczby. Świadczył, że Kościół zna Ewangelię w czterech przekazanych postaciach. Więcej o tym procesie można przeczytać w artykule Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne?.

Tak zwany Fragment Muratoriego, zwykle łączony z końcem II lub początkiem III wieku, zachowuje wcześniejszy wykaz wielu ksiąg Nowego Testamentu. Nie pokrywa się jednak bezspornie z dzisiejszą listą. Sam rękopis jest uszkodzony, a jego datowanie i niektóre odczytania pozostają przedmiotem dyskusji.

Na początku IV wieku Euzebiusz z Cezarei opisywał już kilka grup pism. Do powszechnie uznawanych zaliczał cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, listy Pawła, Pierwszy List św. Jana i Pierwszy List św. Piotra. Wśród ksiąg kwestionowanych, choć znanych wielu wspólnotom, wymieniał List św. Jakuba, List św. Judy, Drugi List św. Piotra oraz Drugi i Trzeci List św. Jana. Wokół Apokalipsy św. Jana także istniały rozbieżne opinie.

Te świadectwa pozwalają zobaczyć proces bez uproszczeń. Rdzeń Nowego Testamentu był rozpoznany dużo wcześniej, natomiast przy kilku krótszych listach oraz Apokalipsie zgoda dojrzewała dłużej. Niektóre pisma cieszyły się większym uznaniem na Wschodzie, inne na Zachodzie. Atanazy nie zaczynał z pustą kartą. Otrzymał kilka pokoleń kościelnej pamięci, liturgicznego użycia i namysłu nad apostolskim pochodzeniem ksiąg.

Pomiędzy księgą natchnioną a tekstem odrzuconym istniało jeszcze jedno miejsce

  1. List Wielkanocny nie dzieli wszystkich pism na dwie proste grupy: Biblię oraz bezwartościowe fałszerstwa. Atanazy wskazuje również księgi, które nie należą do kanonu, ale mogą służyć pouczeniu osób przygotowujących się do przyjęcia wiary.

W tej grupie umieszcza Mądrość Salomona, Mądrość Syracha, Księgę Estery, Księgę Judyty, Księgę Tobiasza, Didache, czyli Naukę Dwunastu Apostołów, oraz Pasterza Hermasa. Dwa ostatnie teksty były chrześcijańskimi pismami cenionymi w części starożytnych wspólnot. Atanazy pozwala je czytać jako pomoc w nauczaniu, ale nie stawia ich obok Ewangelii i listów apostolskich.

Jego wykaz Starego Testamentu nie odpowiada dokładnie dzisiejszemu układowi Biblii katolickiej. To ważna uwaga, ponieważ pokazuje, że nawet tak znaczące świadectwo trzeba czytać w jego historycznym kontekście. Artykuł dotyczy przede wszystkim Nowego Testamentu, a właśnie w tej części lista Atanazego odpowiada dzisiejszym 27 księgom.

Osobno biskup mówi o pismach apokryficznych, które uznaje za dzieła podszywające się pod dawny autorytet i zdolne sprowadzić prostych wiernych na fałszywą drogę. Jego użycie słowa „apokryficzne” jest więc mocno polemiczne. W dzisiejszych opracowaniach termin ten bywa stosowany szerzej do różnych dawnych tekstów pozakanonicznych, nie zawsze w znaczeniu nadanym mu przez Atanazego. Rozróżnienie to szerzej wyjaśnia tekst Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.

Autorytet Atanazego był wielki, ale nie zastępował całego Kościoła

Czy Atanazy mógł sam zdecydować, które teksty będą Biblią? Nie. 39. List Wielkanocny nie był dekretem soboru powszechnego ani decyzją wiążącą w jednej chwili wszystkich chrześcijan. Jako biskup Aleksandrii Atanazy miał ogromny autorytet i realny wpływ na Kościół w Egipcie, lecz nie sprawował nad całym chrześcijaństwem władzy pozwalającej samodzielnie zamknąć kanon.

Sam sposób, w jaki pisze o księgach, przeczy obrazowi samotnego prawodawcy. Odwołuje się do tego, co zostało przekazane ojcom i uznane przez Kościół. Jego rola przypomina bardziej rolę ważnego świadka i pasterza porządkującego otrzymane dziedzictwo niż twórcy, który nadał wybranym tekstom świętość własną decyzją.

Z katolickiej perspektywy kanon został rozpoznany w życiu Kościoła dzięki Tradycji apostolskiej. Katechizm Kościoła Katolickiego mówi wprost, że przez tę Tradycję Kościół rozeznał, które pisma należy włączyć do wykazu ksiąg świętych (KKK 120). Nie był to plebiscyt popularności ani konkurs literacki. Kościół rozpoznawał pisma związane z nauczaniem apostołów, zgodne z przekazaną wiarą i używane w życiu wspólnot, zwłaszcza w liturgii.

W kolejnych dziesięcioleciach identyczny zestaw 27 ksiąg Nowego Testamentu pojawiał się w innych świadectwach kościelnych i uchwałach synodów regionalnych. To dalszy ciąg tego samego procesu przyjmowania, nie skutek rozkazu wydanego z Aleksandrii. Nie wybrano tych ksiąg także podczas Soboru Nicejskiego, co wyjaśnia osobny artykuł: Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii?.

Jedna lista nie stworzyła Nowego Testamentu, ale pozwoliła zobaczyć go wyraźniej

Atanazy nie włożył do Biblii 27 ksiąg. Kiedy pisał swój list, cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie i listy apostolskie od pokoleń były kopiowane, czytane, komentowane i głoszone we wspólnotach chrześcijańskich. Wokół części krótszych pism istniały jeszcze wcześniejsze wahania, lecz biskup Aleksandrii nie rozstrzygał ich w próżni.

Jego zasługa jest inna. W 367 roku pozostawił pierwszą zachowaną, jednoznaczną listę wszystkich 27 ksiąg dzisiejszego Nowego Testamentu. Nadał jej duszpasterską stanowczość i wyznaczył granicę między tekstami natchnionymi, pismami pożytecznymi do nauki oraz dziełami, przed którymi chciał ostrzec wiernych.

Dlatego 39. List Wielkanocny pozostaje jednym z najważniejszych dokumentów w historii kanonu. Nie jest aktem narodzin Nowego Testamentu. Jest raczej chwilą, w której po długiej drodze rozpoznawania widzimy jego pełny kształt zapisany na jednej stronie.

Najczęściej zadawane pytania o Atanazego i 27 ksiąg Nowego Testamentu

Postać Atanazego często pojawia się w uproszczonych opowieściach o wybieraniu ksiąg Biblii. Poniższe odpowiedzi oddzielają to, co rzeczywiście wynika z 39. Listu Wielkanocnego, od późniejszych skrótów i mitów.

Czy Atanazy z Aleksandrii stworzył kanon Nowego Testamentu?

Nie. Atanazy zapisał najwcześniejszą zachowaną, jednoznaczną listę dokładnie 27 ksiąg dzisiejszego Nowego Testamentu. Nie nadał jednak tym księgom natchnienia własną decyzją. Świadczył o pismach przekazanych i uznawanych w Kościele.

Czy przed 367 rokiem nie istniał Nowy Testament?

Istniały zbiory Ewangelii i pism apostolskich, które czytano w Kościele na długo przed Atanazym. Cztery Ewangelie były wspólnie uznawane już w II wieku. W odniesieniu do kilku krótszych listów i Apokalipsy św. Jana zgoda pomiędzy różnymi Kościołami dojrzewała dłużej.

Czy Atanazy był pierwszym człowiekiem, który znał wszystkie 27 ksiąg?

Nie można tego udowodnić. Można natomiast powiedzieć precyzyjnie, że jego list jest najwcześniejszym zachowanym świadectwem zawierającym pełną i bezsporną listę 27 ksiąg. Brak starszego dokumentu nie oznacza, że nikt wcześniej nie posługiwał się takim zestawem.

Jakie chrześcijańskie pisma Atanazy uznawał za pożyteczne, ale niekanoniczne?

Wymienił Didache oraz Pasterza Hermasa. Pozwalał czytać je osobom przygotowującym się do wiary, lecz nie zaliczał ich do ksiąg natchnionych. O innych tekstach bliskich granicy kanonu można przeczytać w artykule Jakie księgi prawie znalazły się w Nowym Testamencie?.

Czy 39. List Wielkanocny obowiązywał cały Kościół?

Nie był dokumentem soboru powszechnego. Miał wielkie znaczenie ze względu na autorytet Atanazego i pozycję Kościoła aleksandryjskiego, ale pozostawał listem biskupa skierowanym do powierzonych mu wspólnot. Jego lista stała się ważnym świadectwem szerszej kościelnej zgody.

Podstawa biblijna i doktrynalna: 2 P 3,15-16; Atanazy z Aleksandrii, 39. List Wielkanocny, 3-7; Sobór Watykański II, Dei verbum, 8; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *