Seks, cudzołóstwo i przemoc seksualna w Biblii. Dlaczego Pismo Święte opisuje tak trudne historie?

Niektóre strony Biblii czyta się wolniej. Nie dlatego, że trudno zrozumieć kolejne zdania, lecz dlatego, że niemal odruchowo chcielibyśmy odwrócić wzrok. Król sprowadza do pałacu żonę swojego żołnierza. Brat zastawia pułapkę na siostrę. Kobieta pozostaje sama za zamkniętymi drzwiami, za którymi dorośli mężczyźni próbują ocalić siebie.

Pismo nie zasłania tych scen łagodniejszymi słowami. Pozwala zobaczyć pragnienie, które zamienia się w przemoc, władzę chroniącą sprawcę oraz zemstę, która pochłania następnych ludzi. Czasem zapisuje imię skrzywdzonej kobiety. Innym razem odbiera jej nawet to i pozostawia ją w opowieści jako córkę, siostrę, żonę albo konkubinę.

Po co te historie znalazły się w księdze, którą nazywamy świętą? I co właściwie mówi o Bogu Biblia, skoro nie usuwa ze swoich kart scen tak mocnych, że pomijanych w codzienności wspólnoty kościoła?

Seksualność w Biblii bez przemilczania niewygodnych tematów

Biblia nie przedstawia seksualności jako czegoś brudnego. Pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju mówią o kobiecie i mężczyźnie stworzonych na obraz Boga, o więzi małżeńskiej i o dwojgu, którzy stają się jednym ciałem. Pieśń nad Pieśniami nie boi się zachwytu ciałem ani wzajemnego pragnienia. Seksualność jest w Piśmie darem związanym z miłością, wiernością, płodnością i godnością osoby.

Właśnie dlatego Biblia nie przemilcza sytuacji, w których ten dar zostaje wypaczony. Pokazuje seks oderwany od wierności, zgodę zastąpioną przymusem, a bliskość wykorzystaną jako narzędzie dominacji. Nie pozwala też sprowadzić przemocy seksualnej do prywatnego upadku sprawcy. Jej skutki rozchodzą się po rodzinie, królewskim dworze, mieście, a nawet całym narodzie.

Czytanie tych opowieści wymaga uwzględnienia języka, obyczajów i układu władzy właściwego starożytnemu światu. Nie oznacza to jednak, że krzywdę trzeba usprawiedliwić epoką. Kościół uczy, że przy interpretowaniu Pisma należy szukać zamiaru autora, rozpoznawać sposób opowiadania i czytać dany fragment w jedności całej Biblii. Kontekst pomaga właściwie nazwać zło, a nie je ukryć.

Opis grzechu nie jest jego pochwałą

Jedna z najważniejszych zasad lektury trudnych historii brzmi prosto: Biblia opisuje wiele czynów, których nie podaje jako wzoru do naśladowania. Obecność cudzołóstwa, gwałtu, kazirodztwa czy zabójstwa w natchnionym tekście nie czyni tych czynów dobrymi. Trzeba pytać, kto działa, jak narrator ocenia jego postępowanie, jakie są konsekwencje i co dany epizod wnosi do większej historii.

W niektórych miejscach ocena pada wprost. Po cudzołóstwie Dawida i doprowadzeniu do śmierci Uriasza autor stwierdza, że postępowanie króla było złe w oczach Pana. Gwałt na Tamar zostaje nazwany czynem haniebnym. Księga Sędziów przedstawia zbrodnię w Gibei jako dno moralnego rozpadu Izraela. Gdzie indziej nagana wybrzmiewa przez skutki, konstrukcję opowiadania albo późniejszą ocenę bohaterów.

To rozróżnienie chroni przed dwoma błędami. Pierwszy polega na obronie każdego zachowania postaci biblijnej tylko dlatego, że znalazła się ona w historii zbawienia. Drugi każe odrzucić Pismo, ponieważ opowiada ono o przemocy. Tymczasem świętość Biblii nie polega na tym, że wszyscy jej bohaterowie są święci. Pismo mówi prawdę również o grzechu, który niszczy człowieka i więzi między ludźmi.

Dawid i Batszeba – cudzołóstwo prowadzące do kolejnych grzechów

Historia zaczyna się od nieobecności. W czasie, gdy królowie wyruszali na wojnę, Dawid pozostaje w Jerozolimie. Z dachu pałacu widzi kąpiącą się kobietę, dowiaduje się, że jest to Batszeba, żona Uriasza, a następnie posyła po nią swoich ludzi. Autor skupia inicjatywę w rękach króla: Dawid widzi, pyta, wysyła i bierze.

Tekst nie opisuje myśli Batszeby ani nie zapisuje jej zgody. Pokazuje natomiast ogromną nierówność między monarchą a żoną żołnierza służącego na froncie. Dlatego tej sceny nie należy upiększać jako królewskiego romansu. Tradycja biblijna i nauczanie Kościoła nazywają czyn Dawida cudzołóstwem, a odpowiedzialność narracji spoczywa przede wszystkim na nim.

Kiedy Batszeba informuje o ciąży, pierwszy grzech uruchamia następne. Dawid próbuje sprowadzić Uriasza do domu, aby ukryć ojcostwo dziecka. Gdy plan się nie udaje, upija go, a później wysyła na front list zawierający jego wyrok śmierci. Ginie nie tylko Uriasz. Rozkaz króla naraża również innych żołnierzy.

Dawid próbuje zamknąć sprawę, sprowadzając owdowiałą Batszebę do pałacu. Narrator nie pozwala jednak uznać, że królewska władza zakończyła temat:

Postępek jednak, jakiego dopuścił się Dawid, nie podobał się Panu.

(Biblia Tysiąclecia, 2 Sm 11,27)

To jedno zdanie odbiera Dawidowi możliwość napisania wygodnego zakończenia. Bóg widzi zło, nawet gdy król potrafi ukryć je przed poddanymi. Prorok Natan rozbija obronę Dawida opowieścią o bogaczu zabierającym ubogiemu jedyną owieczkę. Król wreszcie rozpoznaje własny grzech. Otrzymuje przebaczenie, lecz przebaczenie nie zmienia krzywdy w dobro i nie usuwa wszystkich doczesnych następstw czynu.

Amnon i Tamar – gwałt w rodzinie króla Dawida

Niedługo później przemoc wchodzi do domu Dawida jeszcze głębiej. Amnon, syn króla, mówi, że kocha swoją przyrodnią siostrę Tamar. To, co nazywa miłością, szybko odsłania jednak swoją prawdziwą postać. Z pomocą Jonadaba udaje chorego i prosi ojca, aby Tamar przyszła przygotować mu posiłek. W ten sposób sprowadza ją do miejsca, w którym zostają sami.

Tamar sprzeciwia się jasno i próbuje powstrzymać brata:

Nie, mój bracie! Nie gwałć mię, bo tak się w Izraelu nie postępuje. Zaniechaj tego bezeceństwa!

(Biblia Tysiąclecia, 2 Sm 13,12)

Amnon nie słucha jej głosu. Jest silniejszy i gwałci ją. Tekst nie pozostawia miejsca na przerzucenie odpowiedzialności na Tamar. Została wezwana do domu brata z polecenia ojca, nazwała grożące jej zło i próbowała się bronić.

Po gwałcie Amnon zaczyna jej nienawidzić i każe ją wyrzucić. To druga krzywda: najpierw potraktował siostrę jak przedmiot własnego pożądania, a później jak kogoś, kogo można usunąć, gdy przestał być potrzebny. Tamar rozdziera szatę, posypuje głowę popiołem i odchodzi z płaczem. Zamieszkuje w domu Absaloma jako kobieta spustoszona cierpieniem.

Dawid wpada w gniew, ale opowieść nie pokazuje, aby wymierzył sprawiedliwość lub ochronił córkę. Absalom z kolei milczy przez dwa lata, po czym zabija Amnona. Gwałt pozostaje bez uczciwego osądzenia, a prywatna zemsta dokłada kolejną śmierć. Milczenie rodziny nie wygasza zła. Pozwala mu zmieniać formę.

Dina i Sychem – przemoc, honor i zemsta

W Księdze Rodzaju Dina, córka Jakuba i Lei, wychodzi spotkać kobiety mieszkające w okolicy. Opis tego, co robi Sychem, nie pozostawia wątpliwości:

A gdy ją zobaczył Sychem, syn Chamora Chiwwity, księcia tego kraju, porwał ją i położywszy się z nią, zadał jej gwałt.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 34,2)

Później Sychem pragnie poślubić Dinę i zapewnia, że zapłaci cenę wskazaną przez jej rodzinę. Jego późniejsze uczucie nie cofa jednak pierwszego czynu. Małżeństwo nie może być dopisanym po fakcie usprawiedliwieniem przemocy.

W dalszej części rozmawiają prawie wyłącznie mężczyźni. Ojciec i bracia Diny negocjują z Sychemem oraz jego ojcem, a głos samej skrzywdzonej nie zostaje zapisany. Brak jej słów nie oznacza zgody. Ujawnia raczej świat, w którym o losie kobiety decydowali mężczyźni, a wyrządzona jej krzywda stawała się sprawą honoru rodu.

Symeon i Lewi odpowiadają podstępem. Żądają obrzezania wszystkich mężczyzn w mieście, a gdy ci cierpią po zabiegu, mordują ich. Pozostali synowie Jakuba plądrują miasto, zabierają dobytek, kobiety i dzieci. Gniew na sprawcę zmienia się w zbiorową zemstę wobec ludzi, którzy nie popełnili jego przestępstwa.

Biblia nie każe wybierać między obojętnością Jakuba a rzezią dokonaną przez jego synów. Obie reakcje pozostawiają Dinę na drugim planie. Jej historia uczy, że słuszny gniew na krzywdę potrzebuje sprawiedliwości, nie odwetu bez granic. Sam gniew nie jest automatycznie grzechem, ale może stać się paliwem kolejnego zła. Szerzej wyjaśniamy to w artykule Czy gniew jest grzechem?.

Kobieta z Gibei – jedna z najciemniejszych historii Księgi Sędziów

Kobieta z Gibei nie otrzymuje w opowieści imienia. Jest nazywana konkubiną Lewity, co w realiach starożytnych oznaczało żonę o niższym statusie, a nie kochankę w dzisiejszym znaczeniu. Wraz z mężem zatrzymuje się na noc w mieście należącym do Izraelitów. Wybór Gibei miał być bezpieczniejszy niż nocleg w obcym mieście. Staje się inaczej.

Mężczyźni otaczają dom i żądają wydania przybysza, aby go zgwałcić. Gospodarz proponuje im własną córkę i konkubinę gościa. Następnie Lewita wypycha kobietę na zewnątrz. Napastnicy gwałcą ją i znęcają się nad nią przez całą noc. Rano pozostaje po niej obraz zapisany w jednym krótkim zdaniu:

[…] i ujrzał kobietę, swoją żonę, leżącą u drzwi domu z rękami na progu.

(Biblia Tysiąclecia, Sdz 19,27)

Ten szczegół boli właśnie dlatego, że granica między schronieniem a przemocą znajdowała się tak blisko. Jej ręce dosięgają progu, ale za drzwiami nie znajduje ratunku.

Opowieść oskarża nie tylko tłum sprawców. Odsłania również tchórzostwo gospodarza i Lewity, którzy chronią mężczyzn kosztem kobiet. Później Lewita rozcina ciało kobiety i wysyła jego części do plemion Izraela. Nawet po jej śmierci jej ciało zostaje użyte jako narzędzie w męskiej sprawie.

Oburzenie Izraela prowadzi do wojny domowej, rzezi i kolejnych porwań kobiet, które mają zostać żonami ocalałych Beniaminitów. Księga Sędziów nie przedstawia tej spirali jako uzdrowienia sytuacji. Jej finał powraca do zdania, że każdy czynił to, co uważał za słuszne. Gibeah jest obrazem wspólnoty, która zna przynależność religijną, ale utraciła sprawiedliwość, wierność i troskę o bezbronnego.

Lot i jego córki – seks, potomstwo i historia Moabitów oraz Ammonitów

Po zagładzie Sodomy Lot mieszka z dwiema córkami w jaskini. Starsza dochodzi do przekonania, że nie ma mężczyzn, z którymi mogłyby mieć potomstwo. Jej słowa odsłaniają plan obu kobiet:

Chodź więc, upoimy ojca naszego winem i położymy się z nim, a tak będziemy miały potomstwo z ojca naszego.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 19,32)

Córki przez dwie noce upijają ojca i współżyją z nim, gdy nie jest świadomy tego, co się dzieje. Obie zachodzą w ciążę.

Strach, osamotnienie i pragnienie zachowania rodu wyjaśniają sposób myślenia córek, ale nie czynią kazirodztwa dobrym. Opowiadanie sąsiaduje też z wcześniejszą sceną, w której Lot proponuje swoje córki tłumowi w Sodomie. Tekst nie formułuje prostego związku przyczynowego, lecz czytelnik widzi rodzinę, w której seksualność, bezpieczeństwo i godność zostały głęboko zranione.

Historia ma również wymiar genealogiczny. Syn starszej córki zostaje przedstawiony jako przodek Moabitów, a syn młodszej jako przodek Ammonitów. Opowieść tłumaczy więc wstydliwe pochodzenie dwóch ludów sąsiadujących z Izraelem i ma wyraźnie polemiczne brzmienie. Nie wolno jednak wyciągać z niej wniosku, że każda osoba należąca do tych narodów dziedziczy osobistą winę przodków.

Sama Biblia przełamuje takie myślenie. Rut jest Moabitką, a zostaje prababką Dawida i zajmuje miejsce w genealogii Jezusa. Łaska nie nazywa zła dobrem, ale nie pozwala też zamknąć przyszłości człowieka w grzechu jego rodziny.

Biblia nie chroni reputacji swoich największych bohaterów

Starożytne opowieści o władcach często miały utrwalać ich chwałę. Biblia postępuje inaczej. Pokazuje tchórzostwo Abrahama, oszustwa Jakuba, gwałtowność jego synów, upadek Dawida i rozpad jego rodziny. Królewska godność nie usuwa winy, a miejsce w historii zbawienia nie zamienia każdego czynu bohatera w wolę Boga.

Ma to znaczenie także dla wiary. Gdyby Pismo usuwało grzechy swoich najważniejszych postaci, moglibyśmy pomylić działanie Boga z moralną doskonałością ludzi, którymi się posługuje. Tymczasem Bóg prowadzi historię zbawienia przez ludzi prawdziwych, odpowiedzialnych za swoje decyzje i potrzebujących nawrócenia.

Szczerość Biblii chroni również skrzywdzonych. Nie wszystkie biblijne kobiety otrzymują sprawiedliwość w ramach swojej opowieści, lecz ich krzywda nie zostaje całkowicie usunięta z pamięci. Tamar płacze. Dina zostaje upokorzona. Bezimienna kobieta leży na progu. Tekst nie naprawia ich historii łatwą puentą i właśnie dlatego nie pozwala udawać, że zło było niewielkie.

Seksualność jako przestrzeń pragnienia, władzy, grzechu i krzywdy

Historie Dawida, Amnona, Sychema, mieszkańców Gibei i córek Lota łączy coś więcej niż obecność seksu. Każda pokazuje chwilę, w której druga osoba przestaje być widziana jako ktoś obdarzony godnością, wolnością i własnym głosem. Staje się środkiem do zaspokojenia pragnienia, ocalenia reputacji, przedłużenia rodu albo zdobycia przewagi.

Katechizm nazywa gwałt czynem zawsze i wewnętrznie złym, ponieważ rani sprawiedliwość, wolność oraz fizyczną i moralną integralność osoby. Cudzołóstwo narusza wierność małżeńską, prawa współmałżonka i dobro rodziny. Nie ma biblijnego usprawiedliwienia dla przemocy seksualnej, przymusu ani wykorzystywania zależności.

Równie ważne jest właściwe mówienie o przebaczeniu. Chrześcijańskie wezwanie do przebaczenia nie odbiera skrzywdzonej osobie prawa do bezpieczeństwa, prawdy i sprawiedliwości. Nie nakazuje powrotu do niebezpiecznej relacji ani milczenia dla ochrony reputacji rodziny lub wspólnoty. Więcej o tym rozróżnieniu piszemy w tekście Czy przebaczenie zawsze oznacza pojednanie?.

Dlaczego więc Pismo opisuje tak trudne historie? Ponieważ opowiada nie o świecie wyobrażonym, ale o świecie potrzebującym zbawienia. Pokazuje, jak pożądanie łączy się z władzą, jak jeden ukryty grzech pociąga następne i jak wspólnota może zawieść osobę skrzywdzoną. Uczy też, że Bóg nie potrzebuje przemilczenia prawdy, aby ocalić reputację swoich wybranych.

Biblia nie zatrzymuje się jednak na ludzkim upadku. Cała historia zbawienia prowadzi do Chrystusa, który staje po stronie poniżonych, przywraca godność odsuwanym na margines i oddaje siebie zamiast poświęcać słabszych dla własnego bezpieczeństwa. Trudne opowieści nie są wzorami zachowania. Są świadectwem tego, jak głęboko grzech może zranić relacje i jak bardzo potrzebujemy Odkupiciela.

Najczęściej zadawane pytania o seks i przemoc seksualną w Biblii

Poniższe odpowiedzi pomagają odróżnić biblijny opis wydarzeń od moralnej oceny przedstawionych czynów.

Czy Biblia usprawiedliwia gwałt?

Nie. Biblijne opisy gwałtu ukazują przemoc, upokorzenie i rozpad wspólnoty, a nie zachowanie godne naśladowania. Kościół jednoznacznie naucza, że gwałt jest czynem wewnętrznie złym i ciężko narusza godność, wolność oraz integralność osoby.

Czy Batszeba ponosi taką samą odpowiedzialność jak Dawid?

Tekst nie daje podstaw, aby rozłożyć odpowiedzialność po równo. To Dawid posiada władzę, podejmuje kolejne inicjatywy, sprowadza Batszebę do pałacu, ukrywa ciążę i doprowadza do śmierci Uriasza. Narracja nie zapisuje zgody Batszeby, dlatego nie należy dopowiadać jej winy ani przedstawiać tej historii jako zwykłego romansu.

Dlaczego Tamar i kobieta z Gibei nie otrzymują sprawiedliwości?

Brak sprawiedliwości wewnątrz opowieści jest częścią jej oskarżenia wobec rodziny i wspólnoty. Tamar zostaje zawiedziona przez ojca, a kobieta z Gibei przez męża, gospodarza i później cały Izrael. Biblia nie twierdzi, że taki los był słuszny. Pokazuje, do czego prowadzi społeczeństwo chroniące sprawców i wykorzystujące bezbronnych.

Czy konkubina z Księgi Sędziów była kochanką Lewity?

Nie w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. W starożytnym świecie konkubina była żoną o niższym statusie społecznym i prawnym. To niższe miejsce w hierarchii pomaga zrozumieć jej bezbronność, ale w żaden sposób nie zmniejsza doznanej przez nią krzywdy.

Czy strach córek Lota usprawiedliwia kazirodztwo?

Nie. Ich lęk przed brakiem potomstwa wyjaśnia motywację podaną w opowiadaniu, lecz nie zmienia oceny czynu. Wyjaśnienie przyczyny nie jest pochwałą działania.

Jak czytać trudne fragmenty Biblii o przemocy seksualnej?

Trzeba przeczytać całą scenę i jej dalszy ciąg, rozpoznać układ władzy, oddzielić głos narratora od słów bohaterów oraz sprawdzić konsekwencje ich czynów. Fragment należy też odczytywać w jedności całego Pisma i nauczania Kościoła. Pomocne może być szersze wprowadzenie: Jak czytać Biblię codziennie i nie porzucić jej po tygodniu?.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 19,30-38; Rdz 34; 2 Sm 11-13; Sdz 19-21; KKK 2356, 2380-2381; Sobór Watykański II, Dei verbum, 11-12.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *