Pod koniec 1945 roku u stóp skalistego masywu w Górnym Egipcie miało dojść do odkrycia, które brzmi jak początek opowieści o zaginionej bibliotece. Spod ziemi wydobyto duże gliniane naczynie. W środku nie było złota ani kosztowności, lecz stare księgi oprawione w skórę.
Spis treści
Przez kolejne lata rękopisy przechodziły z rąk do rąk, trafiały na rynek antykwaryczny i stopniowo docierały do badaczy. Dopiero wtedy zaczęło się odsłanianie ich treści. Pojawiały się imiona apostołów, tajemne rozmowy Jezusa, opisy początku świata i słowa o zbawieniu brzmiące inaczej niż te znane z Nowego Testamentu.
Historia dzbana z Nag Hammadi szybko obrosła opowieściami o księgach usuniętych z Biblii i prawdzie ukrywanej przez Kościół. Tyle że same kodeksy są ciekawsze niż sensacyjna legenda, która powstała wokół nich.
Jak odkryto kodeksy z Nag Hammadi?
Do odkrycia doszło w 1945 roku w Górnym Egipcie, niedaleko miejscowości Nag Hammadi i w pobliżu skalistego masywu Dżabal at-Tarif. Według relacji zebranej po latach grupa miejscowych rolników szukała żyznej ziemi zwanej sabakh. Jednym z nich był Muhammad Ali as-Samman, z którym najczęściej łączy się całe znalezisko.
Pod ziemią natrafiono na duży gliniany dzban zawierający papirusowe księgi oprawione w skórę. Rolnicy nie zdawali sobie sprawy z ich wieku ani znaczenia. Część zbioru została rozdzielona, a poszczególne kodeksy zaczęły krążyć między prywatnymi właścicielami, handlarzami starożytności i urzędnikami. Zanim badacze mogli zobaczyć całość, minęło kilka lat.
Ten malowniczy opis trzeba jednak czytać ostrożnie. Szczegóły odkrycia spisano dopiero po dłuższym czasie, a kolejne wersje relacji nie zawsze są ze sobą zgodne. Sam fakt odnalezienia kodeksów w okolicy Nag Hammadi jest pewny, ale dokładny przebieg wydarzeń pozostaje częściowo niejasny.
Nie wiadomo również, kto ukrył księgi i dlaczego. Jedna z najbardziej znanych hipotez łączy je z pobliskimi klasztorami pachomiańskimi. Według popularnej wersji mnisi mieli schować niepożądane pisma po liście paschalnym św. Atanazego z 367 roku, w którym biskup Aleksandrii wymienił 27 ksiąg Nowego Testamentu. To możliwy scenariusz, ale nie odkryty razem z kodeksami fakt. Współczesne badania nadal dyskutują o ich właścicielach, sposobie używania i przyczynie ukrycia.
Co znajdowało się w odnalezionym zbiorze?
Zbiór z Nag Hammadi tworzyło dwanaście kodeksów oraz pozostałości trzynastego, tradycyjnie numerowanych od I do XIII. Łącznie zachowały się w nich 52 traktaty, przy czym kilka utworów występuje więcej niż raz. Nie była to więc jedna księga ani jednolicie ułożona „alternatywna Biblia”.
Kodeks to wczesna forma książki z kartami połączonymi w jednym grzbiecie. W Nag Hammadi użyto papirusu, a okładki wykonano ze skóry i wzmocniono starszymi dokumentami. To właśnie fragmenty dokumentów wtórnie wykorzystanych w oprawach pomagają datować wykonanie części ksiąg na IV wiek.
Rękopisy zapisano w języku koptyjskim, czyli w późnej formie języka egipskiego. Większość utworów była prawdopodobnie tłumaczeniem wcześniejszych tekstów greckich. Trzeba więc odróżnić datę zachowanych ksiąg od czasu powstania zawartych w nich dzieł. Kodeks mógł zostać przepisany w IV wieku, choć jego grecki pierwowzór powstał znacznie wcześniej, najczęściej w II lub III wieku.
W zbiorze znalazły się między innymi:
- pisma noszące tytuł Ewangelii, w tym Ewangelia Tomasza, Ewangelia Filipa i Ewangelia Prawdy;
- objawienia przypisywane apostołom, takie jak Apokryf Jana oraz Apokalipsy Jakuba i Pawła;
- dialogi Jezusa z uczniami;
- traktaty o stworzeniu świata, duszy, zmartwychwstaniu i zbawieniu;
- modlitwy, hymny i teksty mądrościowe;
- pisma hermetyczne oraz koptyjski fragment Państwa Platona.
Najbardziej znanym dziełem pozostaje Ewangelia Tomasza, zawierająca 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Jej pełny tekst był wcześniej nieznany, choć niektóre greckie fragmenty odkryto pod koniec XIX wieku w Oksyrynchos.
Czy wszystkie teksty były Ewangeliami?
Nie. Nazwa „ewangelie z Nag Hammadi” jest dużym uproszczeniem. Większość odnalezionych utworów nie nosi takiego tytułu i nie przypomina Ewangelii według św. Mateusza, Marka, Łukasza ani Jana.
Ewangelie kanoniczne prowadzą czytelnika przez działalność Jezusa, Jego nauczanie, mękę, śmierć i zmartwychwstanie. Nie każdy tekst nazwany Ewangelią ma taką budowę. Ewangelia Tomasza jest zbiorem wypowiedzi bez ciągłej opowieści o życiu Chrystusa. Ewangelia Filipa przypomina zbiór refleksji teologicznych. Ewangelia Prawdy nie opowiada ziemskiej historii Jezusa, lecz ma charakter teologicznego rozważania, prawdopodobnie związanego z nurtem walentyniańskim.
Sam tytuł nie rozstrzyga zatem o gatunku, wieku ani apostolskim pochodzeniu dzieła. Wyjaśnia też, dlaczego pytanie o to, czemu w Biblii są cztery Ewangelie, wymaga czegoś więcej niż policzenia wszystkich starożytnych pism ze słowem Ewangelia w nazwie.
Czy wszystkie były gnostyckie?
Wiele tekstów z Nag Hammadi rzeczywiście łączy się z nurtami nazywanymi gnostyckimi. Pojawiają się w nich rozbudowane opowieści o boskim świecie, upadku duchowych bytów, niższym stwórcy materialnego kosmosu oraz zbawczej wiedzy dostępnej tym, którzy poznają swoje prawdziwe pochodzenie.
Nie tworzą jednak jednego systemu. Pod wspólną okładką znalazły się dzieła pochodzące z różnych środowisk i reprezentujące odmienne poglądy. Badacze wyróżniają między innymi teksty setiańskie i walentyniańskie, ale nawet te nazwy obejmują wewnętrznie zróżnicowane tradycje.
Nie wszystkie utwory dają się też bez zastrzeżeń nazwać gnostyckimi. Ewangelia Tomasza nie zawiera pełnego mitu o upadku boskiego świata i stworzeniu materii przez niższego boga. Sentencje Sekstusa są zbiorem maksym mądrościowych, a pisma hermetyczne należą do innego nurtu religijno-filozoficznego. Fragment Platona nie jest tekstem chrześcijańskim.
Dlatego określenie biblioteka gnostycka jest użyteczne, o ile nie zamienia całego zbioru w jednolitą doktrynę. Więcej o samym pojęciu i jego ograniczeniach wyjaśnia artykuł o tym, czym są ewangelie gnostyckie i czym różnią się od Ewangelii biblijnych.
Dlaczego odkrycie było tak ważne dla historii chrześcijaństwa?
Przed odkryciem w Nag Hammadi wiele nurtów gnostyckich znano głównie z dzieł ich przeciwników, między innymi św. Ireneusza z Lyonu, Hipolita Rzymskiego i Epifaniusza z Salaminy. Ich pisma pozwalały odtworzyć część poglądów zwalczanych wspólnot, ale był to obraz widziany oczami autorów prowadzących z nimi spór.
Kodeksy dały badaczom dostęp do obszernych tekstów pochodzących z samych środowisk, które wcześniej przemawiały niemal wyłącznie przez cytaty zachowane u polemistów. Można było dokładniej zbadać ich język, wyobrażenia o Bogu i stworzeniu, rozumienie Chrystusa, zbawienia, ciała oraz zmartwychwstania.
Nag Hammadi poszerzyło wiedzę o różnorodności religijnej pierwszych wieków, lecz nie dowiodło, że wszystkie formy chrześcijaństwa były równie stare albo jednakowo zakorzenione w świadectwie apostołów. Zbiór pozwala zobaczyć spory, które toczyły się już po narodzinach Kościoła: o to, kim naprawdę jest Jezus, czy świat materialny jest dziełem dobrego Boga i czy zbawienie przychodzi przez wiarę w Chrystusa, czy przez tajemną wiedzę o własnym boskim pochodzeniu.
Odkrycie ma także ogromne znaczenie dla historii książki. Zachowane oprawy, układ kart, notatki kopistów i różnice językowe pozwalają badać, jak w późnej starożytności przepisywano, tłumaczono, gromadzono i czytano teksty religijne.
Czy teksty z Nag Hammadi były „zakazanymi księgami Biblii”?
Nie były ukrytym zestawem ksiąg usuniętych z Biblii. Określenie „zakazane księgi” łączy w jedno kilka różnych pytań: dlaczego dany utwór nie należy do kanonu, czy był czytany prywatnie, czy uznawano jego naukę za błędną oraz z jakiego powodu konkretne egzemplarze trafiły pod ziemię.
Niektóre dzieła z Nag Hammadi są apokryfami, ale apokryf nie oznacza automatycznie księgi wyciętej z Biblii. Wiele tych pism powstało zbyt późno, nie miało apostolskiego pochodzenia, nie było powszechnie przyjmowane w Kościołach i przekazywało nauki niezgodne z wiarą otrzymaną od apostołów. Inne są tekstami filozoficznymi lub hermetycznymi, więc w ogóle nie były kandydatami do kanonu chrześcijańskiego.
Gdy kodeksy powstawały w IV wieku, cztery Ewangelie od dawna zajmowały szczególne miejsce w życiu Kościoła. Już około 180 roku św. Ireneusz pisał wyraźnie o Ewangelii w czterech postaciach. List św. Atanazego z 367 roku zawiera natomiast pierwszy zachowany wykaz dokładnie tych 27 ksiąg Nowego Testamentu, które znamy dzisiaj. Nie oznacza to, że jeden biskup w tej chwili stworzył kanon. Był to owoc znacznie dłuższego rozpoznawania ksiąg czytanych w Kościele jako świadectwo wiary apostolskiej. Ten proces szerzej opisuje artykuł o tym, jak powstał kanon Biblii.
Nie ma również dowodu, że dzban zakopano podczas jednej zorganizowanej akcji niszczenia niewygodnych ksiąg. Hipoteza o związku z listem Atanazego jest znana, lecz przyczyna ukrycia kodeksów pozostaje niepewna. Mogły należeć do środowiska monastycznego, zostać odłożone po zmianie zasad czytania albo trafić do ziemi z innego powodu. Uczciwa odpowiedź kończy się tutaj słowami: nie wiemy.
Z katolickiej perspektywy historyczna wartość tekstu nie czyni go natchnionym. Kościół rozpoznaje księgi Pisma Świętego w żywej Tradycji apostolskiej. Liczą się ich związek z apostołami, zgodność z przekazaną wiarą oraz trwałe przyjęcie w życiu i liturgii Kościoła. Nowe odkrycie archeologiczne może poszerzyć wiedzę o dawnych wspólnotach, ale nie zmienia przez sam fakt odnalezienia glinianego dzbana depozytu wiary.
Najczęściej zadawane pytania o Nag Hammadi
Odkrycie z egipskiej pustyni bywa przedstawiane jako gotowe rozwiązanie zagadki początków chrześcijaństwa. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania i oddzielają zachowane rękopisy od opowieści, które dopisano do nich później.
Gdzie leży Nag Hammadi?
Nag Hammadi to miasto w Górnym Egipcie, położone nad Nilem, około 100 kilometrów na północ od Luksoru. Kodeksy odnaleziono nie w samym mieście, lecz w jego okolicy, w pobliżu masywu Dżabal at-Tarif.
W jakim języku zapisano kodeksy z Nag Hammadi?
Kodeksy zapisano po koptyjsku, w kilku odmianach tego języka. Większość utworów uważa się za przekłady wcześniejszych dzieł greckich, choć ich greckie pierwowzory zazwyczaj się nie zachowały.
Czy teksty z Nag Hammadi są starsze od Nowego Testamentu?
Zachowane kodeksy pochodzą z IV wieku, są więc znacznie późniejsze od czasu powstania ksiąg Nowego Testamentu. Pierwowzory niektórych zawartych w nich utworów mogły powstać w II wieku, a poszczególne tradycje mogą być jeszcze starsze. Każdy tekst wymaga jednak osobnego datowania. Samo znalezienie go w Nag Hammadi nie dowodzi pochodzenia z czasów Jezusa lub apostołów.
Jaki jest najsłynniejszy tekst z Nag Hammadi?
Największą popularność zdobyła Ewangelia Tomasza, czyli zbiór 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Duże znaczenie dla badań mają również Apokryf Jana, Ewangelia Filipa, Ewangelia Prawdy oraz traktaty opisujące gnostyckie wizje stworzenia i zbawienia.
Gdzie znajdują się dziś kodeksy z Nag Hammadi?
Zachowane kodeksy są przechowywane w Muzeum Koptyjskim w Kairze. Zanim zbiór został zabezpieczony i opracowany, jego części znajdowały się w rękach prywatnych oraz poza Egiptem.
Dzban został rozbity, ale pytania pozostały
W glinianym naczyniu nie znaleziono drugiej Biblii. Odkryto coś innego. Świadectwo świata, w którym imię Jezusa wypowiadali ludzie należący do różnych wspólnot i próbujący opisać Go na bardzo odmienne sposoby. Nie każda z tych odpowiedzi prowadziła do tej samej wiary.
Kodeksy z Nag Hammadi są bezcenne, ponieważ pozwalają usłyszeć głosy, które niemal zniknęły z historii. Jednocześnie przypominają, że starożytność tekstu nie jest tym samym co jego apostolskie pochodzenie, a tajemniczy tytuł nie czyni pisma Ewangelią Kościoła. Dzban przeleżał w ziemi ponad półtora tysiąca lat. Gdy go otwarto, nie unieważnił historii kanonu. Pokazał, jak wiele sporów i pytań towarzyszyło chrześcijanom pierwszych wieków.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,1-4; 2 Tm 3,16-17; Sobór Watykański II, konstytucja Dei Verbum, 8-11 i 18-20; Katechizm Kościoła Katolickiego, 105-120.



