Przez wiele stuleci pozostawały po niej tylko wzmianki, urwane ślady i słowa dawnych pisarzy chrześcijańskich. Potem egipski piasek oddał fragmenty zapisane po grecku, a kilkadziesiąt lat później odnaleziono pełny tekst w przekładzie koptyjskim. Na jego początku pojawia się obietnica dla tego, kto zrozumie ukryty sens wypowiedzi Jezusa.
Spis treści
Co właściwie znaleziono? Zapomnianą Ewangelię, którą należałoby dołączyć do Biblii? Zbiór autentycznych słów Chrystusa pominiętych przez Kościół? A może tekst, który nosi imię apostoła, choć powstał znacznie później i wyrósł w innym środowisku niż Ewangelie czytane podczas liturgii?
Ewangelia Tomasza jest starożytnym apokryfem zawierającym 114 wypowiedzi przypisanych Jezusowi. Nie należy do Nowego Testamentu, a Kościół nigdy nie uznał jej za księgę natchnioną. Jest jednak ważnym świadectwem różnorodności wczesnego chrześcijaństwa i sposobu, w jaki niektóre środowiska interpretowały nauczanie Jezusa.
Jak odkryto Ewangelię Tomasza?
Historia odkrycia ma dwa rozdziały. Pierwszy rozpoczął się pod koniec XIX wieku w Oksyrynchos w Egipcie. W latach 1897 i 1903 odkryto niewielkie greckie fragmenty papirusów zawierające nieznane wcześniej wypowiedzi przypisywane Jezusowi. Badacze nie wiedzieli jeszcze, z jakiego dzieła pochodzą. Dziś fragmenty te oznacza się jako P.Oxy. 1, P.Oxy. 654 i P.Oxy. 655.
Drugi rozdział rozpoczął się w grudniu 1945 roku niedaleko Nag Hammadi w Górnym Egipcie. Odnaleziono tam zbiór kodeksów zapisanych w języku koptyjskim. W jednym z nich, znanym jako Kodeks II, znajdował się pełny tekst Ewangelii Tomasza. Dopiero porównanie go z papirusami z Oksyrynchos pozwoliło rozpoznać, że greckie urywki należały do tego samego dzieła.
Zachowany kodeks koptyjski pochodzi z IV wieku, natomiast greckie fragmenty są starsze i datuje się je na II lub III wiek. Data konkretnego rękopisu nie jest jednak datą powstania utworu. Kopista mógł przepisywać tekst ułożony wcześniej, a sam zbiór mógł być rozwijany i redagowany przez dłuższy czas.
Warto również zachować ostrożność wobec barwnych opowieści o samym znalezieniu kodeksów. Najczęściej mówi się o glinianym naczyniu odkrytym przez miejscowych rolników, ale szczegóły relacji były przekazywane w różnych wersjach i nie wszystkie dają się potwierdzić.
Dlaczego nie przypomina Ewangelii Mateusza, Marka, Łukasza i Jana?
Po otwarciu Ewangelii Tomasza nie znajdujemy narodzin Jezusa, powołania Dwunastu ani wędrówki przez Galileę. Nie ma opisu cudów, Ostatniej Wieczerzy, męki, śmierci na krzyżu i zmartwychwstania. Tekst nie prowadzi czytelnika od jednego wydarzenia do drugiego.
Składa się przede wszystkim z krótkich wypowiedzi, dialogów i przypowieści. Poszczególne jednostki nazywa się logiami, czyli powiedzeniami. Czasem jedno logion ma zaledwie jedno zdanie, inne przybiera formę dłuższej rozmowy. Kolejne słowa rzadko łączy wyraźna narracja.
To zasadnicza różnica. Cztery Ewangelie także przekazują nauczanie Jezusa, lecz osadzają je w historii Jego życia, działalności, męki i zmartwychwstania. Święty Paweł przypomina, że do istoty otrzymanej Ewangelii należy śmierć Chrystusa za nasze grzechy, Jego pogrzeb, zmartwychwstanie i ukazanie się świadkom (por. 1 Kor 15,3-8). W Ewangelii Tomasza ten paschalny rdzeń nie tworzy opowieści.
Różne jest również rozumienie drogi do życia. Prolog Tomasza kieruje uwagę na właściwe odczytanie tajemniczych wypowiedzi. Ewangelie kanoniczne wzywają do wiary w Jezusa Chrystusa i ukazują zbawienie dokonane przez Jego śmierć i zmartwychwstanie. Nie chodzi więc wyłącznie o odmienną formę literacką. Inaczej rozłożone są najważniejsze akcenty teologiczne.
Jakie wypowiedzi Jezusa zawiera Ewangelia Tomasza?
Wśród 114 logiów można znaleźć słowa przypominające fragmenty znane z Ewangelii synoptycznych. Pojawiają się między innymi wersje przypowieści o siewcy, ziarnku gorczycy, przewrotnych rolnikach i zagubionej owcy. Są także wypowiedzi podobne do błogosławieństw oraz wezwań do szukania i odnajdywania.
Obok nich występują zdania nieznane z Nowego Testamentu. Część mówi o poznaniu samego siebie, odkrywaniu światła, jedności tego, co podzielone, oraz Królestwie, którego nie należy szukać jako miejsca widocznego na mapie. Niektóre brzmią blisko nauczania biblijnego, inne są zagadkowe i można je rozumieć dopiero w ramach teologii całego zbioru.
Tekst nie jest jednolity. Jedno powiedzenie może przypominać znaną przypowieść, następne przybiera formę krótkiej sentencji mądrościowej, a kolejne wyraża obcą Ewangelii kanonicznej wizję człowieka lub zbawienia. Szczególnie trudne jest ostatnie, 114. logion, w którym wejście Marii do życia zostaje powiązane z uczynieniem jej mężczyzną. Próby interpretowania tego zdania jako symbolu przywrócenia pierwotnej jedności nie usuwają jego wyraźnie problematycznego języka.
Dlatego nie należy czytać Ewangelii Tomasza jak skróconej wersji Mateusza lub Łukasza. To zbiór tradycji o różnym charakterze, ułożony zgodnie z zainteresowaniami wspólnoty albo redaktora, którego nie znamy.
Czy niektóre słowa mogą pochodzić ze starej tradycji?
Takiej możliwości nie można wykluczyć. Część wypowiedzi ma odpowiedniki w Ewangeliach Mateusza, Marka i Łukasza, a zbieranie słów nauczyciela mogło rozpocząć się jeszcze przed powstaniem ostatecznej wersji całego dzieła. Niektórzy badacze uważają, że pojedyncze logia mogły zachować niezależną i dawną tradycję ustną.
Nie oznacza to jednak, że cała Ewangelia Tomasza jest starsza od Ewangelii kanonicznych ani że przekazuje nauczanie Jezusa w bardziej pierwotnej formie. Inni uczeni wskazują, że autor Tomasza mógł korzystać z Mateusza, Marka i Łukasza, łączyć ich brzmienie albo znać tradycje już przetworzone w środowisku syryjskiego chrześcijaństwa. Datowanie i zależności między tekstami pozostają przedmiotem sporu.
Najuczciwiej rozdzielić trzy pytania:
- kiedy powstały zachowane rękopisy;
- kiedy ułożono znany nam zbiór 114 logiów;
- jak stare mogą być poszczególne wypowiedzi wykorzystane przez redaktora.
Na pierwsze pytanie można odpowiedzieć na podstawie papirusów i kodeksu. Dwa pozostałe wymagają porównywania języka, treści i zależności między tradycjami. Stary element w późniejszym dziele nie czyni całego dzieła świadectwem apostolskim. Tak samo podobieństwo do słów z Nowego Testamentu nie potwierdza automatycznie autentyczności każdego logionu.
Czy Ewangelia Tomasza jest gnostycka?
Odpowiedź zależy od tego, jak precyzyjnie rozumiemy słowo gnostycka. Tekst odnaleziono wśród pism z Nag Hammadi, z których wiele przedstawia rozwinięte systemy gnostyckie. Sama Ewangelia Tomasza nie opowiada jednak rozbudowanego mitu o eonach, upadku boskiej Mądrości i złym stwórcy materialnego świata. Z tego powodu część badaczy sprzeciwia się prostemu przypisaniu jej do jednego systemu gnostyckiego.
Jednocześnie w Tomaszu wyraźnie powraca przekonanie, że życie wiąże się z rozpoznaniem ukrytego sensu słów Jezusa, poznaniem własnego pochodzenia i odkryciem wewnętrznego światła. Część wypowiedzi wyraża dystans wobec ciała i świata, a inne opisują pełnię jako przezwyciężenie podziału na męskie i żeńskie. Takie motywy pozwalają mówić o tendencjach gnostyckich, mistycznych lub ascetycznych, nawet jeśli dzieło nie daje się bez reszty wpisać w klasyczny schemat gnostycyzmu.
Więcej o samym zjawisku wyjaśnia artykuł o tym, czym były ewangelie gnostyckie i dlaczego różnią się od Ewangelii biblijnych.
Z katolickiej perspektywy spór o etykietę nie rozstrzyga jednak sprawy kanonu. Nawet gdyby badacze zgodzili się, że Tomasz nie jest gnostycki, tekst nie stałby się przez to natchnioną księgą Nowego Testamentu. O kanoniczności nie decyduje brak jednej błędnej doktryny, lecz przekazanie księgi i rozpoznanie jej przez Kościół w żywej Tradycji apostolskiej.
Czy Tomasz Apostoł naprawdę ją napisał?
Tekst przypisuje zapis wypowiedzi postaci nazwanej Didymos Judas Thomas. Greckie słowo didymos i aramejskie toma znaczą bliźniak. Imię odsyła więc do tradycji związanej z apostołem Tomaszem, szczególnie żywej na chrześcijańskim Wschodzie.
Samo umieszczenie imienia apostoła w tytule lub prologu nie dowodzi autorstwa. W starożytności powstawały pisma przypisywane znanym postaciom, ponieważ ich imię miało nadawać tekstowi autorytet i wskazywać tradycję, z którą chciał się utożsamiać autor. Takie zjawisko nazywa się pseudonimią.
Nie znamy autora Ewangelii Tomasza. Brakuje wczesnego i wiarygodnego świadectwa, że apostoł przekazał Kościołowi właśnie ten zbiór. Zachowane rękopisy są późniejsze, a postać teologiczna dzieła wskazuje na proces redakcji prowadzony już po czasach apostolskich. Dlatego współcześni badacze nie uznają Tomasza Apostoła za autora tekstu w formie, którą dziś czytamy.
Dlaczego Ewangelia Tomasza nie znalazła się w kanonie Biblii?
Nie dlatego, że podczas jednego tajnego spotkania wykreślono niewygodną księgę. Kanon Biblii kształtował się stopniowo, gdy Kościół rozpoznawał pisma przekazujące wiarę apostolską, czytane w wielu wspólnotach i zgodne z otrzymaną regułą wiary.
W przypadku Ewangelii Tomasza zabrakło kilku elementów, które razem miały zasadnicze znaczenie:
- wiarygodnego pochodzenia apostolskiego: imię Tomasza nie zostało potwierdzone przez wczesną tradycję Kościoła;
- powszechnego przyjęcia: tekst nie był czytany w Kościołach na równi z Mateuszem, Markiem, Łukaszem i Janem;
- stałego miejsca w liturgii: nie należał do wspólnego dziedzictwa ksiąg proklamowanych jako Pismo Święte;
- zgodności całego dzieła z wiarą apostolską: jego wizja poznania, zbawienia, ciała i ludzkiej jedności w ważnych miejscach odbiega od świadectwa Nowego Testamentu.
Starożytni chrześcijanie znali więcej pism nazywanych ewangeliami. Samo użycie tego słowa w tytule nie stawiało ich obok czterech ksiąg kanonicznych. O tym, dlaczego Kościół przyjął cztery Ewangelie, świadczy ich zakorzenienie w przepowiadaniu apostołów i trwała obecność w życiu wspólnot od pierwszych pokoleń.
Ewangelia Tomasza należy zatem do apokryfów Nowego Testamentu. Może być źródłem do badań nad historią idei i różnymi nurtami wczesnego chrześcijaństwa. Nie jest jednak ukrytą częścią Biblii ani piątą Ewangelią, którą Kościół powinien odzyskać.
Czy można czytać Ewangelię Tomasza?
Można ją czytać jako starożytny tekst pozakanoniczny, zachowując świadomość, czym jest, a czym nie jest. Taka lektura może pomóc zrozumieć, jak zróżnicowany był świat pierwszych wieków i dlaczego rozeznanie kanonu miało tak wielkie znaczenie.
Nie należy jednak używać Tomasza jako zamiennika Ewangelii kanonicznych ani budować na pojedynczym logionie prawdy wiary sprzecznej z całością Objawienia. Dla katolika normą pozostaje Pismo Święte odczytywane w żywej Tradycji Kościoła. Ciekawość historyczna nie wymaga zrównania apokryfu ze słowem Bożym.
Słoik odnaleziony na egipskiej ziemi nie otworzył tajnego rozdziału Biblii. Otworzył okno na świat, w którym obok wiary przekazanej przez apostołów powstawały również inne próby opowiedzenia, kim był Jezus i gdzie szukać zbawienia.
Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Tomasza
Ewangelia Tomasza budzi pytania, ponieważ łączy słowa podobne do znanych z Nowego Testamentu z wypowiedziami całkowicie obcymi czterem Ewangeliom. Krótkie odpowiedzi pomagają odróżnić znaczenie historyczne tego tekstu od jego statusu religijnego.
Ile wypowiedzi zawiera Ewangelia Tomasza?
Zachowana koptyjska wersja zawiera 114 logiów, czyli wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Nie wszystkie mają taką samą długość ani formę. Część to krótkie sentencje, inne obejmują dialog lub przypowieść.
Czy Ewangelia Tomasza jest starsza od Ewangelii kanonicznych?
Nie ma podstaw, aby tak określić cały tekst. Większość badaczy umieszcza znaną nam postać dzieła w II wieku, choć datowanie pozostaje sporne. Niektóre wykorzystane wypowiedzi mogą pochodzić ze starszej tradycji, ale nie dowodzi to wcześniejszego powstania całego zbioru.
Czy Ewangelia Tomasza opisuje śmierć i zmartwychwstanie Jezusa?
Nie. Nie zawiera narracji o męce, ukrzyżowaniu i zmartwychwstaniu. To jedna z najważniejszych różnic między Tomaszem a Ewangeliami Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.
Czy Ewangelia Tomasza jest piątą Ewangelią?
Bywa tak nazywana w publikacjach popularnych, ale nie jest piątą Ewangelią w sensie kanonicznym. Kościół uznaje cztery Ewangelie: według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.
Czy Ewangelia Tomasza i Ewangelia Dzieciństwa Tomasza to ten sam tekst?
Nie. Ewangelia Tomasza jest zbiorem 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza to odrębny apokryf opowiadający legendarne historie o dzieciństwie Jezusa.
Czy Kościół ukrył Ewangelię Tomasza?
Nie. Tekst zaginął na wiele stuleci, ale starożytni autorzy chrześcijańscy znali pisma przypisywane Tomaszowi i nie przyjmowali ich jako apostolskiego Pisma. Współcześnie tekst jest publikowany, tłumaczony i badany. Brak w kanonie wynika z jego pochodzenia, recepcji i treści, a nie ze współczesnej próby ukrycia księgi.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,1-4; J 20,30-31; 1 Kor 15,1-8; Katechizm Kościoła Katolickiego 105-108 i 120; Sobór Watykański II, Dei Verbum 7-11 oraz 18-19.



