W 1945 roku w pobliżu egipskiego Nag Hammadi odnaleziono gliniane naczynie, a w nim trzynaście kodeksów zapisanych po koptyjsku. Na ich kartach pojawiały się imiona znane z Nowego Testamentu: Tomasz, Filip, Jan. Po wielu stuleciach z piasku wyłoniły się teksty, o których większość chrześcijan nigdy nie słyszała.
Spis treści
Same tytuły wystarczyły, aby narodziły się pytania. Czy były to zaginione relacje apostołów? Czy opowiadały o Jezusie coś, czego zabrakło w Biblii? A może przechowywały naukę przeznaczoną tylko dla nielicznych?
Odpowiedź wymaga ostrożności. Dawny tytuł nie jest podpisem autora, a słowo ewangelia nie zawsze oznacza opowieść podobną do Ewangelii według św. Mateusza, Marka, Łukasza czy Jana. Trzeba zajrzeć głębiej: do czasu powstania tych pism, ich obrazu Boga, rozumienia zbawienia i sposobu, w jaki przedstawiają Jezusa.
Czym są ewangelie gnostyckie?
Ewangeliami gnostyckimi nazywa się grupę pozakanonicznych pism wczesnochrześcijańskich, które zawierają idee kojarzone z gnostycyzmem, zwłaszcza przekonanie o zbawczej wiedzy objawionej wybranym. Nie tworzą one jednej księgi, nie pochodzą od jednego środowiska i nie przedstawiają identycznej nauki.
Określenie ewangelie gnostyckie jest użytecznym skrótem, ale łatwo nim zaciemnić różnice. Starożytność nie znała jednej wspólnoty gnostyckiej z własnym katechizmem i ustalonym zbiorem pism. Istniały rozmaite środowiska, między innymi walentynianie i grupy nazywane dziś setiańskimi. Ich poglądy nie były jednakowe.
Także nie każde pismo znalezione w Nag Hammadi jest ewangelią ani tekstem gnostyckim. Biblioteka zawierała utwory o różnym charakterze. Z kolei niektóre dzieła określane jako gnostyckie odnaleziono gdzie indziej. Dlatego nie należy stawiać znaku równości między trzema pojęciami: apokryf, tekst z Nag Hammadi i ewangelia gnostycka. Szerzej różnicę tę wyjaśnia artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Czym był gnostycyzm?
Słowo gnostycyzm pochodzi od greckiego gnosis, czyli wiedza lub poznanie. Historycy religii używają go jako nazwy wielu nurtów rozwijających się głównie w II i III wieku po Chrystusie. Czerpały one z różnych źródeł: chrześcijaństwa, filozofii greckiej, żydowskich interpretacji Pisma i rozbudowanych opowieści o świecie duchowym.
Nie wszystkie nurty nazywane gnostyckimi uczyły tego samego, ale w wielu z nich powracały podobne motywy:
- najwyższy Bóg pozostaje całkowicie ponad materialnym światem;
- widzialny kosmos nie jest bezpośrednim dziełem najwyższego Boga, lecz niższego stwórcy nazywanego demiurgiem;
- w części ludzi znajduje się duchowy pierwiastek pochodzący z wyższej rzeczywistości;
- problemem człowieka jest nie tylko grzech, lecz także niewiedza o własnym pochodzeniu;
- wybawienie polega na przebudzeniu dzięki objawionej wiedzy i powrocie do świata duchowego.
Taki obraz rzeczywistości różni się od biblijnego wyznania wiary w jednego Boga, Stwórcę nieba i ziemi. Księga Rodzaju nazywa stworzenie dobrym. Ewangelia według św. Jana mówi natomiast, że wszystko stało się przez Słowo, a następnie to samo Słowo stało się ciałem. Materia i ludzkie ciało nie są więc więzieniem zbudowanym przez obcego lub złego boga.
Właśnie o tę prawdę spierali się chrześcijanie już w II wieku. Święty Ireneusz z Lyonu przeciwstawiał naukom gnostyckim wiarę w jednego Stwórcę oraz prawdziwe wcielenie Syna Bożego. Nie był to poboczny spór o słowa. Chodziło o odpowiedź na pytanie, kim jest Bóg, kim jest Jezus i co właściwie zostało zbawione.
Co gnostycy rozumieli przez zbawczą wiedzę?
Zbawcza wiedza nie oznaczała po prostu lepszej znajomości przykazań, Pisma lub nauczania Jezusa. Gnoza miała odsłaniać ukrytą prawdę o pochodzeniu duszy, budowie świata duchowego i drodze powrotu do boskiej pełni. Otrzymanie takiego poznania budziło człowieka z niewiedzy i pozwalało rozpoznać, że jego najgłębsza tożsamość nie należy do tego świata.
W wielu tekstach wiedza ta ma charakter tajemny. Jezus przekazuje ją wybranemu uczniowi lub niewielkiej grupie już po zmartwychwstaniu albo poza publicznym nauczaniem znanym z Ewangelii kanonicznych. Autor może w ten sposób nadać swojej doktrynie autorytet apostolski, choć dzieło powstało długo po śmierci osoby wymienionej w tytule.
Chrześcijaństwo również mówi o poznaniu Boga i tajemnicy objawionej w Chrystusie. Różnica dotyczy jednak samego centrum zbawienia. W Nowym Testamencie nie zbawia sekretna informacja o boskiej iskrze, lecz łaska Boga udzielona przez Jezusa Chrystusa, który prawdziwie stał się człowiekiem, umarł i zmartwychwstał. Ewangelia jest głoszona wszystkim narodom, a wiara prowadzi do chrztu, życia we wspólnocie, miłości i naśladowania Chrystusa. Nie jest przywilejem duchowej elity posiadającej hasło niedostępne dla pozostałych.
Nie znaczy to, że Ewangelie biblijne nie wspominają o rozmowach Jezusa z uczniami na osobności. Wspominają. Jednak ich treść zostaje włączona w publiczne świadectwo Kościoła, a nie przedstawiona jako konkurencyjna droga zbawienia dostępna jedynie wtajemniczonym.
Jak w tekstach gnostyckich przedstawiany jest Jezus?
W wielu pismach gnostyckich Jezus jest przede wszystkim wysłannikiem z wyższego świata i nauczycielem objawiającym zapomnianą wiedzę. Przychodzi, aby obudzić tych, którzy są zdolni rozpoznać swoje duchowe pochodzenie. Opowieść o Jego działalności, męce i zmartwychwstaniu może ustępować miejsca dialogom, zagadkowym wypowiedziom lub długim objawieniom udzielanym jednemu uczniowi.
Nie da się jednak stworzyć jednego gnostyckiego portretu Jezusa. W jednych systemach Chrystus tylko pozornie posiada materialne ciało. W innych rozróżnia się ziemskiego Jezusa i duchowego Chrystusa, który zstępuje na Niego, a przed męką Go opuszcza. Jeszcze inne teksty zachowują język chrześcijański, lecz nadają wcieleniu, krzyżowi i zmartwychwstaniu znaczenie odmienne od wiary apostolskiej.
Ewangelie biblijne prowadzą inną drogą. Jezus naucza i objawia Ojca, ale jednocześnie naprawdę rodzi się, je, dotyka chorych, cierpi, umiera i powstaje z martwych. Zbawienie dokonuje się w historii i obejmuje całego człowieka, nie tylko jego rzekomo uwięzioną cząstkę duchową. Dlatego prawda, że Jezus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, nie jest dodatkiem do chrześcijaństwa. Należy do jego samego serca.
Najważniejszą różnicę można zobaczyć w prostym zestawieniu:
| Ewangelie biblijne | Pisma gnostyckie | |
|---|---|---|
| Kim jest Jezus? | Wcielonym Synem Bożym, prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem | Często niebiańskim objawicielem przekazującym ukrytą wiedzę |
| Jaki jest świat materialny? | Jest dziełem Boga, zranionym przez grzech, ale przeznaczonym do odnowienia | W wielu systemach jest dziełem niższego stwórcy i miejscem uwięzienia ducha |
| Na czym polega zbawienie? | Na łasce Boga, dziele Chrystusa, wierze, nawróceniu i włączeniu w Jego życie | Często na przebudzeniu przez gnozę i rozpoznaniu duchowego pochodzenia |
| Jakie znaczenie ma ciało? | Należy do osoby, uczestniczy w zbawieniu i ma zmartwychwstać | Bywa traktowane jako przeszkoda, osłona lub więzienie duchowego pierwiastka |
| Do kogo skierowana jest dobra nowina? | Do wszystkich narodów | W wielu tekstach do tych, którzy otrzymają i zrozumieją ukryte objawienie |
Tabela opisuje najczęstsze tendencje, nie każdą linijkę każdego pisma. Różnorodność tekstów wymaga, aby każde dzieło czytać osobno.
Jakie Ewangelie określa się jako gnostyckie?
Do pism najczęściej omawianych w tym kontekście należą:
Ewangelia Prawdy
Nie jest opowieścią o życiu Jezusa, lecz teologiczną medytacją lub homilią związaną ze środowiskiem walentyniańskim. Jej tematem jest niewiedza, objawienie Ojca i powrót do pełni. Tytuł nie oznacza, że księga została napisana przez apostoła ani że stanowi piątą biografię Jezusa.
Ewangelia Filipa
To zbiór wypowiedzi, objaśnień i refleksji, prawdopodobnie ukształtowany w kręgu walentyniańskim. Dużo miejsca zajmują w nim obrazy sakramentalne i tak zwana komnata małżeńska. Nie posiada ciągłej narracji o publicznej działalności, męce i zmartwychwstaniu Jezusa.
Ewangelia Judasza
Przedstawia rozmowę Jezusa z Judaszem i odwraca znany układ ról: Judasz otrzymuje szczególne objawienie dotyczące porządku niebiańskiego i stworzenia. Nie jest jednak prostą rehabilitacją Judasza ani zapisem jego wspomnień. Tekst wyrasta z kosmologii wyraźnie odmiennej od tej, którą głosi Kościół.
Koptyjska Ewangelia Egipcjan
Utwór znany również jako Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha należy do tradycji określanej jako setiańska. Trzeba odróżniać go od innej, wcześniejszej greckiej Ewangelii Egipcjan, znanej tylko z fragmentów. Podobna nazwa nie oznacza tożsamości obu dzieł.
Ewangelia Tomasza
Zawiera 114 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi, ale nie opowiada o Jego narodzeniu, cudach, śmierci ani zmartwychwstaniu. Część powiedzeń przypomina materiał znany z Ewangelii kanonicznych, inne są zagadkowe i mają odmienny wydźwięk. Zaklasyfikowanie całej Ewangelii Tomasza jako gnostyckiej pozostaje przedmiotem dyskusji badaczy. Sam fakt odnalezienia jej w Nag Hammadi nie rozstrzyga tej kwestii.
Podobna ostrożność jest potrzebna przy Ewangelii Marii. Tekst wykazuje pokrewieństwo z niektórymi ideami spotykanymi w nurtach gnostyckich, lecz jego dokładne miejsce na mapie wczesnego chrześcijaństwa jest dyskutowane. Określenia pozakanoniczna i gnostycka nie są synonimami.
Kiedy ewangelie gnostyckie powstały w stosunku do Ewangelii kanonicznych?
Ewangelie kanoniczne powstały w I wieku lub, według części badaczy w przypadku ich ostatecznej redakcji, na przełomie I i II wieku. Większość pism nazywanych ewangeliami gnostyckimi pochodzi natomiast z II lub III wieku. Zachowane koptyjskie kodeksy są jeszcze późniejsze, zwykle datowane na IV wiek, ponieważ stanowią przekłady i odpisy wcześniejszych dzieł greckich.
Datowanie starożytnych tekstów nie zawsze pozwala wskazać jeden rok. Badacze ustalają przedział na podstawie języka, zależności od innych pism, rozwinięcia doktryny i najstarszych wzmianek u dawnych autorów. Dlatego bezpieczniej mówić o pierwszej lub drugiej połowie danego wieku niż podawać pozornie dokładną datę.
Ewangelia Prawdy i Ewangelia Judasza są zwykle wiązane z II wiekiem. Ewangelia Filipa otrzymała znaną nam postać zapewne później, najczęściej umieszcza się ją w III wieku. Datowanie Ewangelii Tomasza jest bardziej sporne. Niektórzy badacze dopuszczają, że poszczególne zawarte w niej wypowiedzi mogą opierać się na starszych tradycjach. Nie oznacza to jednak, że cały zachowany zbiór został spisany przez apostoła Tomasza albo przed Ewangeliami biblijnymi.
Ta różnica czasu ma znaczenie. Mateusz, Marek, Łukasz i Jan wyrastają z najwcześniejszego przepowiadania apostolskiego i zachowują pamięć o czynach oraz nauczaniu Jezusa. Pisma gnostyckie ukazują przede wszystkim, jak niektóre późniejsze środowiska interpretowały postać Chrystusa za pomocą własnych systemów teologicznych. Więcej o wyjątkowej pozycji czterech ksiąg mówi artykuł Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne?.
Dlaczego ewangelie gnostyckie nie znalazły się w Nowym Testamencie?
Nie dlatego, że podczas jednego spotkania biskupi odkryli niebezpieczne księgi i postanowili je ukryć. Kościół rozpoznawał pisma Nowego Testamentu w długim procesie, pytając o ich apostolskie pochodzenie, zgodność z przekazaną wiarą oraz używanie w wielu wspólnotach i w liturgii. Dokładniej opisuje to tekst Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Ewangelie gnostyckie nie spełniały tych warunków z kilku powodów.
Po pierwsze, powstały zbyt późno, aby wiarygodnie pochodzić od apostołów wymienionych w tytułach. Przypisanie dzieła Tomaszowi, Filipowi lub Judaszowi miało nadać mu autorytet, ale nie stanowi dowodu autorstwa.
Po drugie, nie były powszechnie czytane jako Pismo w Kościołach założonych przez apostołów. Były związane z określonymi grupami i nie osiągnęły takiego zasięgu jak cztery Ewangelie.
Po trzecie, ich nauka w istotnych punktach nie zgadzała się z regułą wiary otrzymaną przez Kościół. Rozdzielenie najwyższego Boga od Stwórcy, odrzucenie dobroci stworzenia, pomniejszenie prawdziwego wcielenia lub zastąpienie zbawczego znaczenia krzyża tajemną wiedzą nie było innym akcentem tej samej Ewangelii. Było inną odpowiedzią na podstawowe pytania chrześcijaństwa.
Już około 180 roku św. Ireneusz z Lyonu świadczył o czterech Ewangeliach i bronił ich jedności wobec grup wybierających jedną księgę albo posługujących się dodatkowymi pismami. Zbiór czterech Ewangelii nie został więc wymyślony w IV wieku. Tym bardziej nie wybrano go na Soborze Nicejskim, o czym szerzej piszemy w artykule Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii? Skąd wziął się ten mit?.
Z perspektywy katolickiej kanon nie jest wyłącznie wynikiem porównania dat i stylów. Kościół otrzymał Objawienie w Piśmie Świętym i Tradycji, a pod działaniem Ducha Świętego rozpoznał księgi natchnione. Sobór Watykański II przypomina, że cztery Ewangelie mają pochodzenie apostolskie i wiernie przekazują to, co Jezus czynił i czego nauczał dla naszego zbawienia.
Czy warto czytać ewangelie gnostyckie?
Można je czytać jako ważne świadectwa historii idei i sporów w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Pokazują, jak rozmaite środowiska posługiwały się postaciami i językiem znanym z Ewangelii, aby wyrazić własne przekonania o Bogu, świecie i zbawieniu. Pomagają też lepiej zrozumieć, dlaczego Ojcowie Kościoła tak mocno bronili dobroci stworzenia, prawdziwego wcielenia oraz cielesnego zmartwychwstania.
Nie należy jednak czytać ich tak, jakby były brakującymi rozdziałami Nowego Testamentu. Tytuł z imieniem apostoła nie czyni tekstu świadectwem apostolskim, a tajemniczy ton nie jest dowodem większej bliskości historycznego Jezusa.
Odnalezione kodeksy rzeczywiście wydobyły z milczenia głosy dawnych wspólnot. Nie otworzyły jednak ukrytego drugiego Nowego Testamentu. Pokazały raczej, jak wcześnie chrześcijanie musieli odpowiedzieć na pytanie, które pozostaje ważne także dzisiaj: czy Jezus jedynie przynosi wiedzę prowadzącą poza stworzony świat, czy jest Słowem, które naprawdę stało się ciałem, umarło i zmartwychwstało, aby odnowić stworzenie?
Najczęściej zadawane pytania o ewangelie gnostyckie
Wokół ewangelii gnostyckich narosło wiele uproszczeń. Najczęstsze pytania dotyczą ich autorstwa, miejsca odnalezienia oraz rzekomego usunięcia z Biblii.
Czy ewangelie gnostyckie napisali apostołowie?
Nie ma wiarygodnych podstaw, aby przypisywać je apostołom wymienionym w tytułach. Większość tych tekstów powstała w II lub III wieku, a imię znanej postaci nadawało dziełu autorytet.
Czy wszystkie ewangelie apokryficzne są gnostyckie?
Nie. Apokryfy tworzą szeroką i zróżnicowaną grupę pism. Część zawiera idee gnostyckie, inne rozwijają opowieści o dzieciństwie Jezusa, Maryi lub apostołach, a jeszcze inne przypominają kazania, listy albo apokalipsy.
Czy wszystkie teksty z Nag Hammadi są gnostyckie?
Nie. Znalezisko obejmuje utwory należące do różnych nurtów. Sama obecność dzieła w jednym kodeksie lub zbiorze nie wystarcza, aby rozstrzygnąć jego charakter teologiczny.
Czy Ewangelia Tomasza jest ewangelią gnostycką?
Jej klasyfikacja jest dyskutowana. Tekst zawiera wypowiedzi, które można czytać w kontekście gnostyckim, ale nie przedstawia pełnego mitu o stworzeniu znanego z wielu innych pism. Dlatego lepiej zaznaczyć spór badaczy niż używać tej etykiety bez zastrzeżeń.
Czy Kościół ukrywał ewangelie gnostyckie?
Kościół odrzucał nauki sprzeczne z wiarą apostolską, a pisma nieuznane za natchnione nie były czytane w liturgii jako Słowo Boże. Nie oznacza to jednak, że cztery Ewangelie wybrano dopiero po odnalezieniu konkurencyjnego tajnego zbioru. Świadectwo o czterech Ewangeliach jest znane już z II wieku.
Czy ewangelie gnostyckie mówią prawdę historyczną o Jezusie?
Mogą zachowywać pojedyncze starsze tradycje, które badacze analizują osobno, ale jako całe dzieła są przede wszystkim świadectwem późniejszych środowisk i ich teologii. Nie mają takiej bliskości czasowej i więzi z przepowiadaniem apostolskim jak Ewangelie kanoniczne.
Czy gnoza oznacza po prostu wiedzę o Bogu?
Nie w znaczeniu używanym w opisach gnostycyzmu. Chrześcijanin pragnie poznawać Boga, lecz gnoza oznaczała szczególne, często tajemne poznanie własnego boskiego pochodzenia i drogi wyjścia z materialnego świata. To inna koncepcja zbawienia niż wiara Kościoła.
Podstawa biblijna i doktrynalna: J 1,1-14; 1 Kor 15,3-8; 1 J 4,2-3; Sobór Watykański II, Dei verbum 7-10 i 18-19; św. Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses III,11.



