Dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka?

Na stole leżą dwie Biblie. Jedna ma grubą, ciemną oprawę i kartki, które zdążyły już pożółknąć. Druga jest nowsza, lżejsza, wydrukowana drobnym tekstem na cienkim papierze. Otwieramy obie na Ewangelii według św. Jana. Wszystko wydaje się być na swoim miejscu.

Dopiero w spisie treści możemy dostrzec różnice. Tobiasz. Judyta. Dwie Księgi Machabejskie. W jednej Biblii są, w drugiej nie ma po nich śladu. Ten sam tytuł na okładce, ta sama opowieść o stworzeniu świata i te same cztery Ewangelie, a jednak pomiędzy nimi otwiera się nieznane miejsce. Która z tych Biblii jest kompletna?

Odpowiedź kryje się znacznie głębiej niż w decyzji wydawcy. Jej ślad prowadzi do żydowskich wspólnot mówiących po grecku, ksiąg czytanych przez pierwszych chrześcijan i sporów, które rozgorzały wiele wieków później. Trzeba więc na chwilę zapomnieć o Biblii jako jednym oprawionym tomie i wrócić do czasów, gdy jej księgi krążyły osobno, były przepisywane ręcznie i stopniowo rozpoznawane przez wspólnotę wiary.

Ile ksiąg zawiera Biblia katolicka, a ile protestancka?

Biblia katolicka zawiera 73 księgi, natomiast Biblia protestancka najczęściej 66. Obie mają taki sam Nowy Testament, złożony z 27 ksiąg. Różnica dotyczy Starego Testamentu.

Część BibliiBiblia katolickaBiblia protestancka
Stary Testament46 ksiąg39 ksiąg
Nowy Testament27 ksiąg27 ksiąg
Razem73 księgi66 ksiąg

Katolicki Stary Testament obejmuje siedem ksiąg, których nie ma w protestanckim kanonie: Księgę Tobiasza, Księgę Judyty, Pierwszą i Drugą Księgę Machabejską, Księgę Mądrości, Mądrość Syracha oraz Księgę Barucha. Zawiera również fragmenty Księgi Estery i Księgi Daniela nieobecne w większości wydań protestanckich.

Sama liczba wymaga drobnego wyjaśnienia. Katechizm Kościoła Katolickiego mówi o 46 księgach Starego Testamentu, ale zaznacza, że można mówić o 45, jeśli Księgę Jeremiasza i Lamentacje liczy się łącznie. Podobnie żydowski Tanach liczy 24 księgi, choć zasadniczo odpowiada materiałowi zawartemu w 39 księgach protestanckiego Starego Testamentu. Różnica wynika z łączenia lub rozdzielania niektórych pism.

Czym są księgi deuterokanoniczne?

Księgi deuterokanoniczne są pełnoprawną częścią katolickiego kanonu Starego Testamentu. Określenie to odnosi się do pism, których natchnienie i miejsce w kanonie były w historii dyskutowane dłużej niż w przypadku ksiąg nazywanych protokanonicznymi.

Przedrostek deutero- oznacza drugi, ale nie należy rozumieć go jako mniej ważny, mniej natchniony albo dodany w drugiej kolejności do gotowej Biblii. W Kościele katolickim Księga Mądrości czy Księga Tobiasza mają taki sam status ksiąg natchnionych jak Księga Rodzaju albo Księga Izajasza.

Do ksiąg deuterokanonicznych zalicza się:

  • Księgę Tobiasza;
  • Księgę Judyty;
  • Pierwszą Księgę Machabejską;
  • Drugą Księgę Machabejską;
  • Księgę Mądrości;
  • Mądrość Syracha, nazywaną także Eklezjastykiem;
  • Księgę Barucha;
  • greckie dodatki do Księgi Estery;
  • greckie fragmenty Księgi Daniela, między innymi modlitwę Azariasza i pieśń trzech młodzieńców, opowiadanie o Zuzannie oraz historię Bela i smoka.

Nie są to więc teksty ukryte ani współczesne dopiski. Powstały przed ukształtowaniem się chrześcijańskiego kanonu i były znane starożytnym wspólnotom. O tym, jak powstał kanon Biblii, nie da się opowiedzieć jako o jednej naradzie zakończonej głosowaniem nad spisem treści. Rozpoznawanie ksiąg dokonywało się w życiu Kościoła, przez ich czytanie, przekazywanie, nauczanie i używanie w liturgii.

Dlaczego protestanci określają je jako apokryfy?

Słowo apokryf nie ma w każdej tradycji chrześcijańskiej dokładnie tego samego zakresu. Katolicy nazywają omawiane księgi deuterokanonicznymi, a wiele wspólnot protestanckich zalicza je do apokryfów, ponieważ nie uznaje ich za natchnioną część kanonu.

Nie oznacza to zawsze, że protestanci uważają te pisma za bezwartościowe lub heretyckie. Marcin Luter umieścił je w swojej Biblii w osobnym dziale pomiędzy Starym a Nowym Testamentem i traktował jako księgi pożyteczne do czytania, choć nie równe Pismu Świętemu. W części późniejszych tradycji reformowanych ich ocena była bardziej stanowcza. Wyznanie westminsterskie z XVII wieku odmawiało im natchnienia i autorytetu w Kościele.

Również późniejsze wydania protestanckie nie były jednolite. Niektóre nadal drukowały apokryfy w osobnej części, inne całkowicie je pomijały. Dlatego zdanie, że protestanci po prostu wyrzucili siedem ksiąg, oddaje skutek różnicy, ale nie tłumaczy całej historii.

Termin może też prowadzić do nieporozumienia. W katolickiej terminologii apokryfami nazywa się zazwyczaj pisma, które nie należą do kanonu, na przykład niektóre starożytne ewangelie lub apokalipsy. Więcej o tym rozróżnieniu wyjaśnia artykuł o tym, czym są apokryfy.

Jakie znaczenie miała Septuaginta?

Septuaginta była starożytnym greckim przekładem pism żydowskich. Jej początki wiąże się z Aleksandrią i III wiekiem przed Chrystusem, choć przekładanie oraz gromadzenie poszczególnych ksiąg trwało dłużej. Była potrzebna Żydom żyjącym poza Judeą, dla których greka stała się językiem codziennego życia.

Dla pierwszych chrześcijan Septuaginta stała się podstawowym greckim tekstem Starego Testamentu. Autorzy Nowego Testamentu, piszący po grecku, często przytaczali Stary Testament w brzmieniu bliskim temu przekładowi. Korzystały z niego również wspólnoty, w których głoszono Ewangelię poza światem hebrajskojęzycznym. Sobór Watykański II przypomina, że Kościół od początku przyjął ten przekład jako własny i otaczał go szczególnym szacunkiem.

W tradycji rękopiśmiennej Septuaginty znajdowały się pisma, których nie ma w później ustalonym żydowskim zbiorze ksiąg hebrajskich. Nie wolno jednak wyobrażać sobie jednej starożytnej Septuaginty z zamkniętym i wszędzie identycznym spisem treści. Zachowane kodeksy różnią się zawartością. Znaczenie Septuaginty polega przede wszystkim na tym, że pokazuje środowisko Biblii, którą czytał i którą posługiwał się wczesny Kościół.

Nie jest ona jedynym argumentem za katolickim kanonem. Kościół rozpoznaje księgi natchnione w świetle Tradycji apostolskiej, a nie wyłącznie na podstawie języka, w którym zachował się dany tekst. Septuaginta pozwala jednak zrozumieć, dlaczego ograniczenie Starego Testamentu wyłącznie do ksiąg obecnych w późniejszym kanonie hebrajskim nie było dla pierwszych chrześcijan oczywistym punktem wyjścia.

Co zmieniła reformacja?

W XVI wieku reformatorzy postawili pytanie o kanon z nową ostrością. W odniesieniu do Starego Testamentu większą wagę nadali zbiorowi ksiąg zachowanych w języku hebrajskim i uznawanych w judaizmie. Księgi deuterokanoniczne zaczęto umieszczać osobno, a z czasem w wielu wydaniach Biblii protestanckiej przestano je drukować.

Na ten wybór wpływały zarówno założenia dotyczące źródeł i autorytetu Pisma, jak i spory doktrynalne epoki. Przykładem jest Druga Księga Machabejska, która wspomina modlitwę i ofiarę za zmarłych. Byłoby jednak uproszczeniem twierdzić, że cała decyzja protestantów sprowadzała się do odrzucenia jednej niewygodnej nauki. Spór dotyczył głębszego pytania: w jaki sposób rozpoznać granice Pisma Świętego i jaką rolę pełni w tym Tradycja Kościoła.

Sobór Trydencki w 1546 roku uroczyście wymienił księgi uznawane przez Kościół katolicki za natchnione. Była to odpowiedź na spory reformacyjne, lecz nie narodziny katolickiego Starego Testamentu. Księgi te znajdowały się w używanych wcześniej Bibliach, a odpowiadające temu wykazy pojawiały się w starożytnym Kościele. Wymienił je także Sobór Florencki w 1442 roku, kilkadziesiąt lat przed wystąpieniem Lutra.

Reformacja utrwaliła więc dwie odmienne odpowiedzi, które w dobie druku stały się szczególnie widoczne. Katolicy zachowali księgi deuterokanoniczne w Starym Testamencie. Protestanci przyjęli krótszy kanon i nazwali pozostałe pisma apokryfami, choć początkowo często nadal je drukowali.

Czy katolicy „dodali” księgi do Biblii?

Nie. Kościół katolicki nie dodał ksiąg deuterokanonicznych do Biblii podczas Soboru Trydenckiego. Sobór potwierdził kanon obecny w katolickiej tradycji na długo przed reformacją. Nie stworzył nowych pism ani nie dołączył tekstów nieznanych wcześniejszym chrześcijanom.

Nie oznacza to, że w starożytności wszyscy autorzy chrześcijańscy wypowiadali się o każdej księdze identycznie. Święty Hieronim miał zastrzeżenia wobec pism nieobecnych w hebrajskim zbiorze, natomiast św. Augustyn przyjmował szerszy kanon używany w Kościele. Lokalne synody w Hipponie i Kartaginie pod koniec IV wieku wymieniały księgi odpowiadające późniejszemu kanonowi katolickiemu. Historia znała więc dyskusje, lecz znała także wielowiekową obecność tych pism w życiu chrześcijan.

Z katolickiego punktu widzenia o kanonie nie rozstrzyga sam fakt zachowania księgi po hebrajsku ani prywatna ocena jednego uczonego. Katechizm uczy, że Kościół rozpoznał kanon dzięki Tradycji apostolskiej. Sobór Watykański II dopowiada, że właśnie przez tę Tradycję Kościół poznaje pełny kanon ksiąg świętych.

Równie mylące byłoby twierdzenie, że protestanci stworzyli zupełnie inną Biblię. Nowy Testament pozostaje wspólny, a większość Starego Testamentu jest ta sama. Różnica odsłania jednak odmienne rozumienie źródeł, na podstawie których wspólnota wierzących rozpoznaje Słowo Boże.

W tle sporu nie znajduje się zatem siedem przypadkowych dodatków, lecz pytanie o pamięć Kościoła. Biblia nie spadła z nieba jako gotowy tom z ponumerowanym spisem treści. Poszczególne księgi były czytane, przepisywane, przekazywane i rozeznawane we wspólnocie wiary. Dlatego opowieść, że ich wykaz ustalono potajemnie na jednym zgromadzeniu, nie wytrzymuje spotkania z historią. Osobno wyjaśniamy, dlaczego nie wybrano ksiąg Biblii na Soborze Nicejskim.

Najczęstsze pytania o różnice między Biblią katolicką a protestancką

Różnica w liczbie ksiąg rodzi kilka dalszych pytań. Krótkie odpowiedzi pomagają oddzielić fakty historyczne od obiegowych uproszczeń.

Jakich siedmiu ksiąg nie ma w Biblii protestanckiej?

W protestanckim kanonie nie ma Księgi Tobiasza, Księgi Judyty, Pierwszej i Drugiej Księgi Machabejskiej, Księgi Mądrości, Mądrości Syracha oraz Księgi Barucha. Nie obejmuje on również greckich fragmentów Księgi Estery i Księgi Daniela przyjmowanych przez Kościół katolicki.

Czy katolicki i protestancki Nowy Testament są takie same?

Tak. Katolicy i protestanci uznają te same 27 ksiąg Nowego Testamentu. Spór dotyczący liczby ksiąg odnosi się do Starego Testamentu.

Czy Biblia prawosławna ma tyle samo ksiąg co katolicka?

Nie zawsze. Kościoły prawosławne przyjmują księgi deuterokanoniczne, ale ich kanony Starego Testamentu mogą obejmować także dodatkowe pisma. Dlatego podział nie sprowadza się do dwóch wariantów: katolickiego i protestanckiego.

Czy katolik może czytać Biblię protestancką?

Może z niej korzystać, wiedząc, że nie zawiera całego katolickiego kanonu Starego Testamentu. Do regularnej lektury, katechezy i modlitwy najlepiej wybrać katolickie wydanie Pisma Świętego z zatwierdzonym przekładem, ponieważ obejmuje wszystkie księgi uznawane przez Kościół za natchnione.

Czy księgi deuterokanoniczne są mniej natchnione?

Nie. W nauczaniu katolickim nie istnieją stopnie natchnienia. Księgi deuterokanoniczne są natchnionym Słowem Bożym tak samo jak pozostałe księgi kanoniczne. Nazwa odnosi się do historii ich rozpoznawania i sporów wokół kanonu, a nie do niższej wartości.

Podstawa biblijna i doktrynalna: 2 Tm 3,16-17; Katechizm Kościoła Katolickiego 105-120; Sobór Watykański II, Dei Verbum 8, 11 i 22; Sobór Trydencki, sesja IV, Dekret o księgach kanonicznych.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *