Na końcu jednego z najstarszych zachowanych kodeksów Biblii zapisano dwa utwory, których nie znajdziemy w dzisiejszym Nowym Testamencie. W innych starożytnych wykazach pojawiają się kolejne tytuły. Niektóre z tych pism czytano we wspólnotach, inne polecano przygotowującym się do chrztu, a wokół kilku przez długi czas nie było pełnej zgody.
Spis treści
Może to brzmieć jak ślad zaginionego rozdziału historii Kościoła. W rzeczywistości odsłania coś ciekawszego. Pierwsi chrześcijanie musieli rozpoznać, które pisma przekazują apostolskie świadectwo i należą do natchnionego Pisma Świętego, a które pozostają wartościową, lecz ludzką lekturą. Granica między księgą budującą wiarę a księgą kanoniczną nie w każdym miejscu była od razu równie wyraźna.
Czy granice Nowego Testamentu od początku były oczywiste?
Nie. Pierwsze wspólnoty chrześcijańskie nie otrzymały od razu jednego tomu zawierającego 27 ksiąg Nowego Testamentu. Ewangelie, listy apostolskie i inne pisma powstawały w różnych miejscach, były przepisywane oraz przekazywane między Kościołami. Jedna wspólnota mogła znać tekst, którego przez dłuższy czas nie czytano w innej.
Dość wcześnie ukształtował się mocny rdzeń obejmujący cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie i większość listów św. Pawła. Dłużej dyskutowano między innymi o Liście do Hebrajczyków, Apokalipsie św. Jana, Liście Jakuba, Liście Judy, Drugim Liście św. Piotra oraz Drugim i Trzecim Liście św. Jana. Jednocześnie obok nich krążyły dzieła, które ceniono za nauczanie moralne, opis życia wspólnot albo wyraziste wizje.
Dlatego określenie księgi, które prawie znalazły się w Nowym Testamencie, jest użytecznym skrótem, ale nie oznacza istnienia oficjalnej listy finalistów. W różnych Kościołach i okresach granicy kanonu dotykały przede wszystkim:
- Pasterz Hermasa;
- Didache, czyli Nauka Dwunastu Apostołów;
- List Barnaby;
- Apokalipsa Piotra.
Przy rozpoznawaniu kanonu liczyły się przede wszystkim związek pisma z apostołami, zgodność z przekazaną wiarą, używanie w liturgii oraz przyjęcie przez Kościoły w różnych częściach świata. Nie był to mechaniczny test ani plebiscyt popularności. Kościół nie nadawał księgom natchnienia, lecz stopniowo rozpoznawał te, które otrzymał jako słowo Boże w Tradycji apostolskiej. Szerzej opisujemy ten proces w artykule o tym, jak powstał kanon Biblii i kto zdecydował, które księgi są natchnione.
Nie dokonało się to podczas jednego tajnego głosowania. Zwłaszcza popularna opowieść o ustaleniu zawartości Biblii przez cesarza i biskupów w Nicei nie znajduje potwierdzenia w źródłach. Wyjaśniamy ją osobno w tekście czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii.
Pasterz Hermasa – dlaczego był tak ceniony?
Pasterz Hermasa należy do tych dzieł, przy których współczesny czytelnik może najlepiej zobaczyć różnicę między popularnością a kanonicznością. Utwór powstał w Rzymie w II wieku. Składa się z wizji, przykazań i przypowieści. Wzywa do pokuty, uczciwości, wierności małżeńskiej, troski o ubogich oraz życia zgodnego z otrzymanym chrztem.
Był to tekst poważny, duszpasterski i bardzo użyteczny dla wspólnot. Euzebiusz z Cezarei pisał, że niektórzy uważali go za niezbędny dla osób poznających podstawy wiary, a w części Kościołów czytano go publicznie. W IV wieku Pasterz znalazł się także w Kodeksie Synajskim, po księgach dzisiejszego Nowego Testamentu. Samo położenie w rękopisie świadczy o wysokim szacunku dla dzieła, choć nie przesądza jeszcze, że kopiści uznawali je za część kanonu na równi z Ewangeliami i listami apostolskimi.
Dlaczego zatem Pasterz Hermasa nie wszedł do Nowego Testamentu? Jedno z najstarszych świadectw, nazywane Fragmentem Muratoriego, mówi o tym wyjątkowo jasno. Dzieło można czytać, lecz powstało już po czasach apostołów i dlatego nie powinno być umieszczane wśród pism prorockich ani apostolskich czytanych w Kościele jako Pismo Święte.
O jego losie nie zdecydował brak duchowej wartości, lecz brak apostolskiego pochodzenia i powszechnego uznania za księgę natchnioną. Pasterz mógł kształtować sumienia chrześcijan, a jednocześnie pozostawać poza kanonem.
Didache – dlaczego nie weszło do Biblii?
Tytuł Didache oznacza naukę, a pełna nazwa dzieła brzmi Nauka Pana przekazana narodom przez Dwunastu Apostołów. Nie należy jednak rozumieć jej jako informacji, że tekst wspólnie napisali apostołowie. Jest to anonimowe dzieło wczesnochrześcijańskie, powstałe prawdopodobnie pod koniec I lub na początku II wieku.
Treść jest niezwykle bliska codzienności pierwszych wspólnot. Didache opisuje drogę życia i drogę śmierci, mówi o chrzcie, postach, modlitwie, Eucharystii, przyjmowaniu wędrownych nauczycieli, wyborze biskupów i diakonów oraz czuwaniu na przyjście Pana. Bardziej niż Ewangelię czy list apostolski przypomina krótki podręcznik katechetyczny i kościelny.
W IV wieku św. Atanazy wymienił Didache wśród tekstów niekanonicznych, które mogą być czytane przez osoby pragnące poznać zasady wiary. To ważne świadectwo. Pismo mogło służyć katechezie i cieszyć się szacunkiem Kościoła, nie będąc częścią Biblii.
O pozostawieniu Didache poza Nowym Testamentem zadecydował przede wszystkim jej status. Nie przyjmowano jej powszechnie jako dzieła pochodzącego od apostołów, pomimo tytułu odwołującego się do Dwunastu. Miała charakter kościelnej instrukcji, krążyła w ograniczonym zasięgu i nie uzyskała takiego miejsca w liturgii całego Kościoła jak pisma kanoniczne.
List Barnaby – dlaczego nie został częścią Nowego Testamentu?
List Barnaby nie jest listem napisanym przez Barnabę znanego z Dziejów Apostolskich jako współpracownik św. Pawła. Autor pozostaje nieznany, a dzieło powstało najpewniej pod koniec I albo na początku II wieku. Jego nazwa odwołująca się do postaci apostolskiej zwiększała autorytet tekstu, lecz starożytna tradycja nie przyjęła tego autorstwa powszechnie.
Utwór wyjaśnia Stary Testament w sposób mocno alegoryczny. Pokazuje, jak chrześcijanie odczytywali Prawo, przymierze, obrzezanie, pokarmy i szabat w świetle Chrystusa. Zawiera również naukę o dwóch drogach: życia i śmierci. Niektóre sformułowania dotyczące judaizmu są bardzo ostre i trzeba je czytać w realiach sporów pierwszych wieków, a nie przenosić bezpośrednio na dzisiejsze relacje chrześcijańsko-żydowskie.
O wysokiej pozycji Listu Barnaby świadczy Kodeks Synajski. Kopista umieścił go wraz z Pasterzem Hermasa po księgach Nowego Testamentu. Euzebiusz z Cezarei zaliczał jednak oba dzieła do pism znanych chrześcijanom, ale niekanonicznych.
Decydujące okazały się niepewne autorstwo apostolskie i brak trwałego, powszechnego przyjęcia w Kościele. Obecność w znakomitym kodeksie mówi wiele o szacunku dla dzieła. Nie wystarcza jednak, by uznać je za natchnione.
Apokalipsa Piotra – księga znajdująca się blisko granicy kanonu
Apokalipsa Piotra powstała prawdopodobnie w pierwszej połowie II wieku. Autor przedstawia wizję losu sprawiedliwych oraz kary czekającej grzeszników. Obrazy są konkretne, chwilami drastyczne i znacznie szerzej opisują pośmiertne cierpienia niż księgi należące do Nowego Testamentu.
Spośród omawianych dzieł Apokalipsa Piotra daje najmocniejsze podstawy do stwierdzenia, że w części Kościoła znalazła się bardzo blisko kanonu. Fragment Muratoriego wymienia ją obok Apokalipsy św. Jana, zaznaczając jednocześnie, że niektórzy nie zgadzali się na jej publiczne czytanie w Kościele. Kilka pokoleń później Euzebiusz umieścił ją poza pismami powszechnie uznanymi.
Nie wystarczył tytuł przypisujący dzieło Piotrowi. Pseudonimowe autorstwo, ograniczona recepcja i sprzeciw wobec używania tekstu w liturgii nie pozwalały rozpoznać w nim powszechnie przyjętego świadectwa apostolskiego. Ponieważ dzieło pozostało poza kanonem, jego rozbudowanych wizji kar nie można traktować jako natchnionego nauczania o życiu po śmierci.
Nie oznacza to, że sam gatunek apokalipsy budził odrzucenie. Apokalipsa św. Jana także była długo dyskutowana w części Kościołów, lecz ostatecznie została rozpoznana jako księga kanoniczna. Różnica nie sprowadzała się więc do obecności wizji nieba, sądu i kary. Liczyło się apostolskie zakorzenienie oraz trwałe przyjęcie księgi przez cały Kościół.
Czy poza kanonem oznaczało odrzucone przez Kościół?
Nie. To jedno z najważniejszych rozróżnień w całej historii kanonu. Dzisiejsze słowo apokryf łatwo kojarzy się z tekstem zakazanym, podejrzanym albo ukrywanym. W starożytności sytuacja była bardziej złożona, a same określenia używane przez autorów nie zawsze miały dokładnie takie znaczenie jak obecnie.
Wśród pism poza kanonem znajdowały się różne grupy:
- dzieła cenione i polecane do prywatnej lektury albo katechezy;
- teksty czytane lokalnie, lecz nieprzyjęte przez cały Kościół;
- utwory przypisywane apostołom, których pochodzenia nie uznano za wiarygodne;
- pisma zawierające treści sprzeczne z wiarą Kościoła.
Nie wolno stawiać między nimi znaku równości. Św. Atanazy wyraźnie odróżniał księgi kanoniczne od tekstów zalecanych nowym chrześcijanom i w tej drugiej grupie umieścił Didache oraz Pasterza Hermasa. To zupełnie inny status niż świadome fałszerstwo służące szerzeniu nauki niezgodnej z wiarą.
Dlatego poza kanonem nie musi znaczyć przeciwko Kościołowi. Oznacza natomiast, że danemu dziełu nie przysługuje autorytet natchnionego Pisma Świętego. Można je czytać jako świadectwo wiary, sporów i praktyk pierwszych chrześcijan, ale należy interpretować je w świetle Biblii oraz Tradycji Kościoła. Więcej o samym pojęciu i zróżnicowaniu tych tekstów piszemy w artykule czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii.
Historia tych czterech dzieł nie podważa kanonu Nowego Testamentu. Pokazuje raczej, że Kościół od początku rozróżniał między tekstem pożytecznym, popularnym, czytanym lokalnie a księgą otrzymaną jako natchnione świadectwo apostolskie. Nie każda książka stojąca blisko Biblii stała się jej częścią. Nie każda też została przez to uznana za bezwartościową.
Najczęstsze pytania o księgi, które nie weszły do Nowego Testamentu
Pisma wczesnochrześcijańskie pozwalają lepiej poznać życie pierwszych wspólnot, ale łatwo przypisać im status, którego nigdy nie miały. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości związane z księgami znajdującymi się blisko granicy kanonu.
Czy Kościół ukrył księgi, które nie weszły do Nowego Testamentu?
Nie. Wiele z nich znamy właśnie dlatego, że chrześcijanie je przepisywali, cytowali i przechowywali. Pasterz Hermasa oraz List Barnaby zachowały się między innymi w Kodeksie Synajskim. Dyskusje o ich statusie opisywali starożytni autorzy kościelni.
Czy Pasterz Hermasa, Didache i List Barnaby są apokryfami?
W szerokim, współczesnym użyciu bywają zaliczane do apokryfów Nowego Testamentu. Precyzyjniej nazywa się je jednak pismami Ojców Apostolskich lub wczesnochrześcijańskimi dziełami pozakanonicznymi. Takie określenie nie sugeruje, że wszystkie zawierają herezję albo powstały jako świadome fałszerstwa.
Czy można dziś czytać księgi spoza kanonu?
Tak, jeśli pamiętamy o różnicy między świadectwem historycznym a Pismem Świętym. Najlepiej korzystać z wydań opatrzonych rzetelnym wstępem i komentarzem. Żadnego tekstu pozakanonicznego nie należy traktować jako podstawy do poprawiania Ewangelii lub nauczania Kościoła.
Czy obecność pisma w starożytnym kodeksie dowodzi jego natchnienia?
Nie. Dawne kodeksy mogły zawierać obok ksiąg biblijnych także inne teksty użyteczne dla wspólnoty. Miejsce Pasterza Hermasa i Listu Barnaby w Kodeksie Synajskim potwierdza ich znaczenie, ale samo w sobie nie rozstrzyga o kanoniczności.
Czy Apokalipsa Piotra była kiedyś częścią Biblii?
Była przyjmowana i czytana w części starożytnych wspólnot, a Fragment Muratoriego wymienia ją wśród uznawanych apokalips. Nie istniał jednak jeden, powszechnie obowiązujący kanon zawierający Apokalipsę Piotra, z którego później usunięto tę księgę. Jej recepcja od początku nie była zgodna i ostatecznie Kościół nie rozpoznał jej jako natchnionej.
Ile ksiąg zawiera katolicki Nowy Testament?
Katolicki Nowy Testament zawiera 27 ksiąg: cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, 21 listów i Apokalipsę św. Jana. Pasterz Hermasa, Didache, List Barnaby ani Apokalipsa Piotra do niego nie należą.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Katechizm Kościoła Katolickiego, 120; Sobór Watykański II, konstytucja Dei Verbum, 8; św. Atanazy, List świąteczny 39.



