Apokryfy to dawne pisma żydowskie lub chrześcijańskie, które pozostają poza kanonem Pisma Świętego. Część z nich przypomina Ewangelie, Dzieje Apostolskie, listy albo apokalipsy. Inne rozwijają wątki, o których księgi biblijne mówią niewiele, na przykład dzieciństwo Maryi, młode lata Jezusa czy dalsze losy apostołów.
Nie są to jednak zagubione rozdziały Biblii, które ktoś po wiekach usunął. Kościół nie rozpoznał w nich natchnionego świadectwa należącego do kanonu, choć niektóre teksty były chętnie czytane, przepisywane i cenione. Powody były różne: późne powstanie, brak wiarygodnego związku z apostołami, ograniczony zasięg, niezgodność z przekazaną wiarą albo niepewny status wśród wspólnot.
Najważniejsze rozróżnienie brzmi: apokryf jest tekstem pozakanonicznym, lecz nie musi być tekstem bezwartościowym ani zakazanym. Może być świadectwem pobożności, sporów i wyobraźni dawnych chrześcijan. Nie ma jednak takiego autorytetu jak Ewangelie i pozostałe księgi Pisma Świętego.
Co oznacza słowo apokryf?
Nazwa pochodzi od greckiego słowa apokryphos, czyli ukryty lub zakryty. W starożytności mogła odnosić się do pisma przeznaczonego dla wtajemniczonych albo pozostającego poza publicznym użyciem. Z czasem zaczęto nazywać w ten sposób teksty religijne, które nie zostały zaliczone do kanonu.
To szerokie określenie. Obejmuje pisma żydowskie związane ze światem Starego Testamentu oraz chrześcijańskie apokryfy Nowego Testamentu. Wśród tych drugich znajdują się Ewangelie, dzieje apostołów, listy i apokalipsy. Łączy je pozostawanie poza kanonem, ale dzieli niemal wszystko inne: czas powstania, treść, środowisko, cel i zgodność z wiarą Kościoła.
Słowo „apokryf” nie powinno więc działać jak jedna etykieta mówiąca, że wszystkie takie utwory mają identyczną wartość. Ewangelia Tomasza, Protoewangelia Jakuba i Dzieje Pawła i Tekli to trzy różne teksty, powstałe z innych powodów i wymagające osobnej oceny.
Czy wszystkie apokryfy były tekstami heretyckimi?
Nie. Pozostawanie poza Biblią nie jest równoznaczne z herezją. Niektóre apokryfy przekazywały nauki sprzeczne z wiarą apostolską, inne zawierały mieszaninę tradycji chrześcijańskich i późniejszych wyobrażeń. Były też pisma budujące, popularne wśród wiernych i zgodne w wielu miejscach z nauczaniem Kościoła, choć nie uznano ich za natchnione.
Widać to już w starożytnych zestawieniach. Euzebiusz z Cezarei w IV wieku odróżniał pisma powszechnie przyjmowane, teksty dyskutowane, utwory odrzucone oraz dzieła, które uważał za heretyckie. Sam ten podział pokazuje, że wczesny Kościół nie wrzucał każdego pisma spoza kanonu do jednej kategorii.
Dobrym przykładem jest Pasterz Hermasa. Dzieło to cieszyło się dużym szacunkiem, a część chrześcijan uważała je za pożyteczne do pouczenia moralnego. Nie weszło jednak do Nowego Testamentu. Podobnie Didache przekazuje bardzo wczesne świadectwo życia, modlitwy i dyscypliny chrześcijańskiej, ale nie jest księgą natchnioną. Dzisiaj teksty te częściej zalicza się do pism Ojców Apostolskich niż do apokryfów w wąskim znaczeniu.
Inaczej należy oceniać utwory, które przypisywały apostołom nauki sprzeczne z wiarą przekazaną w Kościele. Część pism związanych z nurtami gnostyckimi przedstawiała zbawienie jako tajemną wiedzę dostępną wybranym, a nie jako dar Boga objawiony w Jezusie Chrystusie i głoszony wszystkim narodom. W takich przypadkach problemem nie był jedynie brak miejsca w kanonie, lecz również niezgodność treści z regułą wiary.
Dlaczego chrześcijanie czytali pisma, których nie uznawali za Biblię?
Także dziś czytamy komentarze biblijne, żywoty świętych, rozważania i książki teologiczne, nie uznając ich za część Pisma Świętego. Podobne rozróżnienie istniało w starożytnym Kościele. Pożyteczna lektura nie musiała być księgą natchnioną.
Nie wszędzie granice kanonu były od początku równie wyraźne. Poszczególne wspólnoty znały różne teksty, a rękopisy krążyły wolno. Pismo mogło być popularne w jednym regionie i niemal nieznane w innym. Niektóre utwory czytano prywatnie, inne służyły katechezie, umacniały pobożność albo opowiadały o męczeństwie i działalności apostołów.
Apokryfy odpowiadały też na zwyczajną ciekawość. Ewangelie kanoniczne nie opisują dzieciństwa Maryi ani większości lat życia Jezusa przed rozpoczęciem publicznej działalności. Późniejsi autorzy próbowali wypełniać te miejsca rozbudowanymi opowieściami. Popularność takiej historii świadczy o pytaniach dawnych chrześcijan, ale nie zamienia literackiego rozwinięcia w fakt historyczny.
Trzeba ponadto pamiętać, że rozpoznawanie kanonu było procesem. Nie oznacza to, że przez kilka stuleci każda wspólnota dowolnie tworzyła własną Biblię. Rdzeń Nowego Testamentu, zwłaszcza cztery Ewangelie i najważniejsze listy apostolskie, był przyjmowany bardzo wcześnie. Dłużej dyskutowano o niektórych innych księgach oraz o granicy między lekturą kościelną a tekstem natchnionym. Szerzej opisujemy to w artykule Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Jakie apokryfy były szczególnie popularne?
Nie ma jednej zamkniętej listy apokryfów. Zachowały się dziesiątki utworów, a kolejne znamy jedynie z fragmentów lub wzmianek starożytnych autorów. Kilka z nich wywarło jednak wyjątkowo silny wpływ na chrześcijańską wyobraźnię, sztukę i pobożność.
Protoewangelia Jakuba
Protoewangelia Jakuba powstała prawdopodobnie w drugiej połowie II wieku. Opowiada o narodzinach i dzieciństwie Maryi, jej rodzicach Joachimie i Annie, pobycie Maryi przy świątyni oraz narodzeniu Jezusa. To właśnie stąd, a nie z Ewangelii kanonicznych, pochodzą imiona rodziców Maryi.
Tekst miał ogromny wpływ na późniejszą ikonografię i tradycję. Nie oznacza to, że wszystkie opisane w nim wydarzenia są historyczne. Autor znał Ewangelie Mateusza i Łukasza, lecz uzupełniał je opowieściami powstałymi później. Aby zobaczyć różnicę między danymi biblijnymi a tradycją pozabiblijną, można sięgnąć do tekstu Maryja w Biblii. Co naprawdę mówią o niej Ewangelie?.
Ewangelia Tomasza
Ewangelia Tomasza nie jest opowiadaniem o życiu Jezusa. To zbiór 114 wypowiedzi przypisywanych Chrystusowi. Część przypomina słowa znane z Ewangelii kanonicznych, inne brzmią zagadkowo lub wyrażają idee kojarzone z późniejszymi nurtami gnostyckimi. Datowanie i historia powstawania zbioru pozostają przedmiotem badań. Nie ma jednak podstaw, aby traktować go jako piątą Ewangelię równą Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi.
Ewangelia Dzieciństwa Tomasza
To inny utwór niż Ewangelia Tomasza. Opowiada o cudach przypisywanych kilkuletniemu Jezusowi. Niektóre sceny przedstawiają Go jako dziecko używające nadzwyczajnej mocy w sposób gwałtowny, a później naprawiające wyrządzone szkody. Obraz ten wyraźnie różni się od sposobu, w jaki osobę i misję Chrystusa ukazują cztery Ewangelie.
Ewangelia Piotra
Ewangelia Piotra zachowała się tylko częściowo. Znany fragment opisuje mękę i zmartwychwstanie Jezusa, rozbudowując wydarzenia o niezwykłe szczegóły. Autor przemawia w imieniu Piotra, lecz tekst powstał zbyt późno, by uznać go za dzieło apostoła. Już w starożytności budził zastrzeżenia z powodu sposobu przedstawienia cierpienia Chrystusa.
Dzieje Pawła i Tekli
Ten pochodzący z II wieku utwór opowiada o Tekli, która pod wpływem nauczania Pawła wybiera życie w czystości, przechodzi kolejne próby i zostaje cudownie ocalona. Historia krążyła niezależnie, inspirowała kult Tekli i była przekładana na wiele języków. Jej popularność nie sprawiła jednak, że uznano ją za apostolskie Dzieje natchnione przez Boga.
Apokalipsa Piotra
Apokalipsa Piotra przedstawia wizje losu sprawiedliwych i kar czekających grzeszników. Była znana niektórym wczesnym wspólnotom chrześcijańskim, a jej status przez pewien czas pozostawał niejasny. Ostatecznie nie weszła do kanonu. Jej obrazowe opisy wpłynęły jednak na późniejsze wyobrażenia o sądzie i karze po śmierci.
Dlaczego niektóre teksty odrzucono?
Sformułowanie, że Kościół odrzucił apokryfy, może sugerować jedną naradę, podczas której na stole leżały dziesiątki równorzędnych Ewangelii. Tak nie było. Kanon nie powstał w wyniku konkursu między podobnymi książkami, a rozpoznawanie ksiąg natchnionych dokonywało się w życiu Kościoła przez dłuższy czas.
Przy ocenie pism liczyło się kilka wzajemnie powiązanych spraw:
- związek z apostołami, czyli pochodzenie apostolskie albo wiarygodne zakorzenienie w ich świadectwie;
- zgodność z regułą wiary, którą Kościół otrzymał i przekazywał;
- starożytność pisma, ponieważ księga mająca przekazywać świadectwo apostolskie nie mogła powstać wiele pokoleń po apostołach;
- powszechne przyjęcie w Kościele, a nie jedynie popularność w małym środowisku;
- używanie w liturgii i nauczaniu, które ujawniało, jakie teksty wspólnoty przyjmowały jako normatywne Słowo Boże.
Nie był to formularz z pięcioma polami, który stosowano identycznie w każdym mieście. Kryteria opisują raczej to, co Kościół rozpoznawał w praktyce. Księgi kanoniczne zostały przyjęte jako autentyczne świadectwo wiary apostolskiej i natchnione Słowo Boże. Apokryfy nie uzyskały takiego przyjęcia.
Wiele apokryfów powstało w II wieku lub później, choć przypisywano je Piotrowi, Tomaszowi, Jakubowi czy Pawłowi. Imię apostoła miało dodawać utworowi autorytetu, ale nie dowodziło autorstwa. Inne teksty pozostawały lokalne albo zawierały nauki sprzeczne z tym, co wspólnoty otrzymały od apostołów. Były też dzieła budujące, którym po prostu nie przypisywano natchnienia i rangi Pisma Świętego.
Decyzji tej nie podjął cesarz Konstantyn ani Sobór Nicejski. Ten sobór zajmował się przede wszystkim sporem o bóstwo Syna Bożego, a nie głosowaniem nad Ewangeliami. Więcej o źródłach tego mitu wyjaśniamy w artykule Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii?.
Czy apokryfy mogą zawierać wartościowe informacje historyczne?
Tak, ale trzeba precyzyjnie zapytać, o jakiej historii dany tekst może nas informować. Apokryf z II lub III wieku bywa bardzo dobrym źródłem do poznania pobożności, sporów, lęków i pytań chrześcijan żyjących w czasie jego powstania. Zwykle jest znacznie słabszym źródłem do odtworzenia dzieciństwa Jezusa albo szczegółów działalności apostołów kilkadziesiąt czy kilkaset lat wcześniej.
Protoewangelia Jakuba świadczy na przykład o rozwijającym się w II wieku zainteresowaniu dzieciństwem Maryi i jej dziewictwem. Nie daje przez to pewności, że Maryja jako trzyletnie dziecko zamieszkała przy świątyni. Dzieje Pawła i Tekli pokazują, jak wielkie znaczenie miały w niektórych środowiskach dziewictwo, asceza i idea naśladowania apostołów. Nie są jednak biografią Pawła równą Dziejom Apostolskim.
Badacze sprawdzają wiek rękopisów, język, zależność od starszych dzieł, zgodność z realiami epoki i historię przekazu. Niekiedy apokryf może zachowywać starszą tradycję, ale nie wolno zakładać tego tylko dlatego, że autor podpisał tekst imieniem apostoła. Każdą wiadomość trzeba oceniać osobno, a prawdopodobieństwo historyczne nie jest tym samym co natchnienie.
Apokryfy są więc wartościowymi zabytkami wczesnego chrześcijaństwa. Pomagają zobaczyć świat, w którym przekazywano Ewangelię, broniono wiary, tworzono legendy i próbowano odpowiadać na pytania pozostawione bez szczegółowej odpowiedzi w Biblii. Nie mogą jednak zastępować czterech Ewangelii jako podstawowego świadectwa o życiu i nauczaniu Jezusa. O tym, co łączy i odróżnia kanoniczne relacje, piszemy szerzej w artykule Czym różnią się cztery Ewangelie?.
Apokryfy a księgi deuterokanoniczne. To nie jest to samo
W rozmowach o apokryfach łatwo o zamieszanie, ponieważ różne tradycje chrześcijańskie używają tego słowa inaczej. W wielu tradycjach protestanckich apokryfami nazywa się między innymi Księgę Tobiasza, Księgę Judyty, Pierwszą i Drugą Księgę Machabejską, Księgę Mądrości, Mądrość Syracha, Księgę Barucha oraz deuterokanoniczne części Księgi Estery i Księgi Daniela.
Kościół katolicki uznaje te księgi za deuterokanoniczne, czyli należące do natchnionego kanonu Starego Testamentu. Nie należy ich stawiać w jednym szeregu z Ewangelią Tomasza czy Protoewangelią Jakuba. Różnica dotyczy nie tylko nazewnictwa, lecz przede wszystkim statusu: księgi deuterokanoniczne są dla katolików Pismem Świętym, a apokryfy Nowego Testamentu nim nie są.
Dlatego pytanie, dlaczego apokryfy nie znalazły się w Biblii, wymaga najpierw ustalenia, o jakiej grupie tekstów mówimy. W katolickim ujęciu Tobiasz i Mądrość Syracha nie są księgami usuniętymi z Biblii. Należą do jej kanonu.
Czy apokryf oznacza „zakazaną księgę”?
Nie. Apokryficzny znaczy przede wszystkim pozakanoniczny, a nie zakazany. Sam fakt, że utwór nie należy do Biblii, nie oznacza, że katolik nie może go przeczytać. Współczesne przekłady apokryfów są publikowane i badane, a ich lektura może pomóc lepiej poznać dzieje chrześcijaństwa.
Potrzebne jest jednak rozeznanie. Apokryfu nie czyta się jak kolejnej księgi Pisma Świętego. Nie buduje się na nim doktryny i nie traktuje każdej opowieści jako historycznego uzupełnienia Ewangelii. Dobrze korzystać z wydania opatrzonego naukowym wstępem, który podaje datowanie, zachowane rękopisy, środowisko powstania oraz możliwe problemy teologiczne.
Niektóre dzieła starożytni autorzy kościelni rzeczywiście zwalczali, zwłaszcza gdy pod imieniem apostoła rozpowszechniały naukę niezgodną z wiarą. Dotyczyło to konkretnych pism i ich treści. Nie tworzy to jednak prostej zasady, według której każdy apokryf jest tajną książką ukrywaną przez Kościół.
Jak czytać apokryfy, aby nie pomylić ich z Ewangelią?
Apokryfy najlepiej czytać jako świadectwa epoki, pobożności i wyobraźni religijnej, zachowując wyraźną granicę między nimi a Pismem Świętym. Ta granica nie odbiera im wartości historycznej. Chroni natomiast przed przypisywaniem słowom późniejszego autora autorytetu Chrystusa lub apostoła.
Lektura apokryfów może pokazać, jak szybko wokół znanych postaci narastały dodatkowe historie. Uczy również wdzięczności za trzeźwość Ewangelii kanonicznych. Nie zaspokajają one każdej ciekawości, ponieważ ich głównym celem nie jest opowiedzenie wszystkich szczegółów życia Jezusa. Prowadzą do wiary w Niego, ukazując Jego nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie.
Najczęstsze pytania o apokryfy
Apokryfy bywają przedstawiane jako księgi usunięte, zakazane albo odnalezione po wielu wiekach. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze nieporozumienia i pomagają odróżnić historyczną ciekawość od pytania o natchnienie Pisma Świętego.
Czy katolik może czytać apokryfy?
Tak. Kościół nie wprowadza ogólnego zakazu czytania apokryfów. Trzeba jednak pamiętać, że nie są one Pismem Świętym, a część zawiera poglądy niezgodne z wiarą chrześcijańską. Najbezpieczniej sięgać po wydania z rzetelnym komentarzem historycznym i teologicznym.
Czy apokryfy są natchnione przez Boga?
Kościół katolicki nie uznaje apokryfów za księgi natchnione. Natchnienie przysługuje księgom należącym do kanonu Pisma Świętego. Apokryf może zawierać prawdziwą myśl, starą tradycję albo budujący obraz, lecz pojedyncza wartościowa treść nie nadaje całemu dziełu statusu księgi biblijnej.
Czy Kościół usunął apokryfy z Biblii?
Nie w takim znaczeniu, jak sugerują popularne teorie. Większość apokryfów powstała później niż pisma apostolskie i nigdy nie była powszechnie przyjęta jako część Nowego Testamentu. Niektóre teksty miały lokalny lub przejściowo dyskutowany status, ale obraz jednej kompletnej Biblii, z której Kościół wykreślił niewygodne księgi, jest fałszywy.
Czy imiona Joachim i Anna znajdują się w Biblii?
Nie. Ewangelie kanoniczne nie podają imion rodziców Maryi. Joachim i Anna pojawiają się w Protoewangelii Jakuba. Imiona te zostały przyjęte przez tradycję chrześcijańską, ale ich źródłem nie jest tekst biblijny.
Czy Ewangelia Tomasza jest piątą Ewangelią?
Nie. Ewangelia Tomasza pozostaje tekstem pozakanonicznym i nie ma takiego statusu jak Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Jej poszczególne wypowiedzi są badane pod kątem możliwych dawnych tradycji, ale cały zbiór nie został przyjęty przez Kościół jako apostolskie i natchnione świadectwo o Jezusie.
Czy księgi deuterokanoniczne są apokryfami?
Nie w nauczaniu katolickim. Księgi deuterokanoniczne należą do kanonu Starego Testamentu i są natchnionym Pismem Świętym. Określanie ich mianem apokryfów wynika z terminologii używanej w części tradycji protestanckiej.
Podstawa biblijna i doktrynalna: 2 Tm 3,16-17; Katechizm Kościoła Katolickiego 105-120; Sobór Watykański II, Dei verbum 11 i 18-20; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna III, 25.



