Wokół Soboru Nicejskiego narosło wiele mitów. Jeden z najczęściej powtarzanych mówi, że w 325 roku biskupi wybierali spośród wielu Ewangelii, a cesarz Konstantyn zdecydował, które księgi znajdą się w Biblii. Taka wersja brzmi jak gotowy scenariusz powieści sensacyjnej, dlatego łatwo zapada w pamięć…
Spis treści
Łączy jednak kilka odrębnych wydarzeń; obrady nad nauczaniem Ariusza, trwające przez pokolenia powstawanie kanonu Biblii oraz późniejsze zamówienie przez Konstantyna odpisów Pisma Świętego. Z czasem granice między nimi się zatarły, a późna legenda zaczęła być przedstawiana jako relacja z 325 roku.
Dopiero po rozdzieleniu tych historii można odpowiedzieć na główne pytanie. Na Soborze Nicejskim nie wybrano ksiąg Biblii i nie głosowano nad tym, które Ewangelie mają wejść do Nowego Testamentu. Czym zatem naprawdę zajmowali się biskupi i skąd wziął się mit, który przetrwał do dziś?
Czym naprawdę zajmował się Sobór Nicejski?
Pierwszy Sobór Nicejski został zwołany w 325 roku w Nicei, na terenie dzisiejszej Turcji. Cesarz Konstantyn chciał zakończyć spór, który dzielił chrześcijan w cesarstwie. Jego źródłem było nauczanie Ariusza, prezbitera z Aleksandrii, który twierdził, że Syn Boży nie jest wieczny tak jak Ojciec, lecz został przez Niego stworzony.
Biskupi odrzucili tę naukę. W przyjętym wyznaniu wiary określili Syna jako zrodzonego, a nie stworzonego, współistotnego Ojcu. Nie wymyślili w ten sposób bóstwa Chrystusa. Użyli precyzyjnego języka, aby obronić wiarę wyznawaną i przekazywaną w Kościele przed interpretacją, która podważała pełną boskość Syna. Początki oraz dalszy rozwój tego wyznania omawia tekst o Credo nicejsko-konstantynopolitańskim.
Sobór zajmował się również sposobem ustalania daty Wielkanocy, schizmą melecjańską w Egipcie oraz sprawami dyscyplinarnymi. Zachowało się dwadzieścia kanonów dotyczących między innymi wyboru biskupów, przyjmowania duchownych, pokuty, relacji między poszczególnymi stopniami duchowieństwa i postawy podczas niedzielnej modlitwy.
W żadnym z zachowanych kanonów nie ma listy ksiąg biblijnych. O ustaleniu takiej listy nie wspominają także nicejskie wyznanie wiary, list synodalny ani współczesne relacje Euzebiusza z Cezarei. Nie zachował się pełny stenogram wszystkich dyskusji, ale posiadane źródła nie dają podstaw do twierdzenia, że wybór ksiąg Biblii należał do programu soboru.
Czy na soborze głosowano nad Ewangeliami?
Nie ma źródła z epoki, które potwierdzałoby głosowanie nad Ewangeliami. Nie znamy żadnej nicejskiej uchwały wyliczającej teksty dopuszczone do Nowego Testamentu, żadnego protokołu takiego głosowania ani wyniku, w którym jedne Ewangelie miałyby wygrać z innymi.
Biskupi oczywiście odwoływali się do Pisma podczas sporu teologicznego. Czym innym jest jednak korzystanie z uznanych ksiąg, a czym innym obradowanie nad ich przyjęciem do kanonu. Sobór rozstrzygał, jak wyrazić wiarę Kościoła wobec nauki Ariusza, a nie które relacje o życiu Jezusa należy od tej chwili uznawać za Ewangelie.
W przedmowie do przekładu Księgi Judyty św. Hieronim napisał później, że Sobór Nicejski miał zaliczać tę księgę do Pisma. Ta pojedyncza uwaga nie jest jednak dowodem na ustanowienie w Nicei całego kanonu. Nie znamy odpowiadającego jej soborowego dekretu, a samo powoływanie się na księgę jako Pismo nie oznacza jeszcze przyjęcia kompletnej listy Starego i Nowego Testamentu.
Gdyby w Nicei ogłoszono obowiązujący wykaz ksiąg, trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego chrześcijańscy autorzy po 325 roku nadal pisali o wątpliwościach dotyczących niektórych pism. Tymczasem właśnie takie świadectwa zachowały się z IV wieku.
Czy Konstantyn zdecydował, co znalazło się w Biblii?
Konstantyn nie ustalił kanonu Biblii. Zwołał sobór, zapewnił biskupom możliwość przyjazdu i dążył do jedności religijnej w cesarstwie. Jego wpływ polityczny był realny, ale nie istnieje cesarski dekret z listą ksiąg, które miały odtąd tworzyć Pismo Święte.
Źródłem nieporozumienia mogło stać się inne wydarzenie. Kilka lat po soborze, około 331 roku, cesarz polecił Euzebiuszowi z Cezarei przygotować pięćdziesiąt starannie wykonanych odpisów Pisma Świętego dla kościołów rozwijającego się Konstantynopola. Zachowany tekst zamówienia mówi o sporządzeniu kopii potrzebnych do nauczania w Kościele. Nie zawiera jednak wykazu ksiąg ani polecenia stworzenia nowej Biblii.
Było to przedsięwzięcie skrybów, nie posiedzenie komisji ustalającej treść kanonu. Co więcej, zamówienie wystosowano po Soborze Nicejskim, a nie podczas niego. Z czasem oba fakty zaczęto łączyć w jedną opowieść: Konstantyn zwołał sobór, a następnie zamówił księgi, więc miał również zdecydować, co należy w nich umieścić. Taki wniosek nie wynika ze źródła.
Nie ma również podstaw dla popularnej wersji, według której cesarz polecił na soborze odrzucić i spalić wszystkie Ewangelie ukazujące Jezusa inaczej niż cztery Ewangelie kanoniczne. Konflikty z nurtami uznawanymi przez Kościół za heretyckie oraz działania cesarskiej władzy przeciw ich pismom są osobnym zagadnieniem. Nie dowodzą, że w Nicei przeprowadzono konkurs między Ewangeliami.
Kiedy cztery Ewangelie były już uznawane przez chrześcijan?
Mateusz, Marek, Łukasz i Jan byli czytani w Kościele na długo przed 325 rokiem. Około 180 roku św. Ireneusz z Lyonu pisał wyraźnie o czterech Ewangeliach i wymieniał każdą z nich. Dzieliło go od Soboru Nicejskiego mniej więcej półtora wieku.
Jeszcze wcześniej, w drugiej połowie II wieku, Tacjan ułożył Diatessaron, czyli harmonijną opowieść zestawioną z czterech Ewangelii. Sam fakt powstania takiego dzieła pokazuje, że czteroelementowy zbiór nie narodził się z decyzji Konstantyna. Chrześcijanie znali te teksty, przepisywali je, czytali podczas zgromadzeń i bronili ich autorytetu w sporach znacznie wcześniejszych niż sobór.
Nie oznacza to, że w II wieku wszędzie panowała pełna jednomyślność w sprawie wszystkich pism chrześcijańskich. Krążyły także inne utwory nazywane ewangeliami, dziejami lub apokalipsami. Niektóre służyły określonym wspólnotom, inne powstały późno i przypisywano je apostołom, aby nadać im większy autorytet. Jednak rdzeń złożony z Ewangelii Mateusza, Marka, Łukasza i Jana był rozpoznawalny dużo wcześniej niż Nicea. O odmiennym charakterze każdej z nich można przeczytać w artykule wyjaśniającym, czym różnią się cztery Ewangelie.
Kiedy pojawiła się lista 27 ksiąg Nowego Testamentu?
Pierwsza zachowana lista, która wymienia dokładnie te same 27 ksiąg Nowego Testamentu, jakie znajdują się w nim dzisiaj, pochodzi z 367 roku. Św. Atanazy z Aleksandrii podał ją w 39. Liście wielkanocnym, napisanym czterdzieści dwa lata po Soborze Nicejskim.
Nie oznacza to, że Atanazy stworzył Nowy Testament w 367 roku. Większość ksiąg była przyjmowana i używana dużo wcześniej. Jego list jest natomiast ważnym świadectwem chwili, w której cały znany nam zbiór został jasno wyliczony w jednym zachowanym dokumencie.
Historia nie przebiegała równym tempem we wszystkich częściach chrześcijańskiego świata. Euzebiusz z Cezarei, piszący w czasach Konstantyna, odróżniał pisma powszechnie przyjmowane od tych, które nadal budziły wątpliwości. Do dyskutowanych zaliczał między innymi List Jakuba, List Judy, Drugi List Piotra oraz Drugi i Trzeci List Jana. Wspominał też o sporze wokół Apokalipsy św. Jana.
To świadectwo jest szczególnie wymowne. Gdyby Sobór Nicejski zamknął sprawę kanonu, autor żyjący w jego epoce nie musiałby nadal opisywać ksiąg jako dyskutowanych. W kolejnych dziesięcioleciach listę 27 ksiąg potwierdzały synody lokalne, a zgoda Kościoła stawała się coraz wyraźniejsza.
Z perspektywy katolickiej Kościół nie nadał księgom natchnienia własną decyzją. Rozpoznał pisma natchnione w przekazanej wierze apostolskiej. Katechizm ujmuje to krótko: dzięki Tradycji apostolskiej Kościół rozeznał, które pisma należy zaliczyć do ksiąg świętych. W tym rozeznawaniu znaczenie miały apostolskie pochodzenie lub związek z apostołami, zgodność z regułą wiary oraz trwałe używanie tekstu w Kościele, zwłaszcza podczas liturgii.
Skąd wzięła się opowieść o „wyborze Biblii w Nicei”?
Najstarszym znanym źródłem opowieści łączącej Sobór Nicejski z rozdzieleniem ksiąg kanonicznych i apokryficznych jest anonimowe dzieło zwane Synodicon Vetus. Powstało ono pod koniec IX lub na początku X wieku, a więc ponad pięć i pół wieku po soborze.
Według tej relacji księgi położono przy ołtarzu, a następnie modlono się, aby pisma natchnione znalazły się na górze, a fałszywe na dole. Nie jest to opis głosowania znany ze źródeł nicejskich. To późna opowieść o cudownym rozpoznaniu ksiąg, której nie potwierdzają wcześniejsi świadkowie soboru.
Tekst został wydany drukiem na początku XVII wieku przez Johannesa Pappusa. W XVIII wieku historię powtórzył z ironią Voltaire. Dzięki drukowanym opracowaniom anegdota zaczęła żyć własnym życiem. Z czasem zgubiono jej późne pochodzenie, a cudowną próbę zamieniono w bardziej współczesny obraz: komisję biskupów, głosowanie i polityczną decyzję cesarza.
Do tego dołączyło pomieszanie z zamówieniem pięćdziesięciu odpisów Pisma przez Konstantyna. W kulturze popularnej mit utrwaliły powieści sensacyjne, szczególnie Kod Leonarda da Vinci, w którym fikcyjna postać przypisuje cesarzowi stworzenie i oczyszczenie Biblii. Powieść nie jest jednak źródłem historycznym.
Mit brzmi wiarygodnie, ponieważ łączy kilka prawdziwych elementów: sobór rzeczywiście odbył się w Nicei, zwołał go Konstantyn, biskupi przyjęli wyznanie wiary, a cesarz później zamówił odpisy Pisma. Nieprawdziwy jest łączący je wniosek, że podczas soboru wybrano księgi Biblii.
Czy Nicea miała jakikolwiek związek z kanonem Biblii?
Sobór Nicejski nie ustalił spisu ksiąg, ale obradował w Kościele, który już żył Pismem. Biskupi czytali Ewangelie i pisma apostolskie, cytowali je oraz na ich podstawie bronili wiary w Chrystusa. Kanon nie zaczął się w Nicei, a Nicea nie mogłaby obradować tak, jak obradowała, gdyby wspólnoty chrześcijańskie wcześniej nie znały autorytatywnych pism.
Trzeba więc odrzucić dwa uproszczenia. Biblia nie została ułożona jednego dnia na cesarskie polecenie. Nie pojawiła się też jako gotowy tom bez udziału historii Kościoła. Jej księgi powstawały w różnym czasie, były przekazywane, czytane w liturgii i rozpoznawane we wspólnocie wiary. Proces trwał długo, lecz nie był dowolnym konkursem tekstów.
Dla katolika jest to również przypomnienie, że Pismo Święte i Tradycja apostolska nie są rywalami. Ten sam Kościół, który otrzymał Ewangelię od apostołów, rozpoznawał także pisma wiernie przekazujące ich świadectwo. Sobory i synody potwierdzały to rozeznanie, ale nie mogły uczynić ludzkiej księgi natchnioną przez samo głosowanie.
Najczęściej zadawane pytania o Sobór Nicejski i Biblię
Historia kanonu obejmuje kilka stuleci, dlatego łatwo pomylić daty, dokumenty i osoby. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania związane z Niceą, Konstantynem i księgami Nowego Testamentu.
Czy Sobór Nicejski ustalił kanon Starego Testamentu?
Nie ma zachowanego dekretu Soboru Nicejskiego, który ustalałby listę ksiąg Starego Testamentu. Późniejsza uwaga św. Hieronima dotycząca Księgi Judyty nie dowodzi, że sobór ogłosił kompletny kanon Biblii.
Czy biskupi w Nicei wybierali spośród kilkudziesięciu Ewangelii?
Nie. Źródła soborowe nie opisują takiego wyboru. Cztery Ewangelie kanoniczne były wspólnie wymieniane i bronione już w II wieku, choć obok nich krążyły także inne pisma chrześcijańskie.
Czy Konstantyn kazał usunąć niewygodne Ewangelie?
Nie ma dowodu, że na Soborze Nicejskim Konstantyn nakazał usunięcie określonych Ewangelii z Biblii. Jego późniejsze zamówienie pięćdziesięciu odpisów Pisma nie zawiera wykazu ksiąg ani polecenia opracowania nowego kanonu.
Kto więc zdecydował, które księgi należą do Nowego Testamentu?
Nie zrobił tego jeden cesarz, biskup ani sobór. Kościół stopniowo rozpoznawał kanon w Tradycji apostolskiej, biorąc pod uwagę pochodzenie pism, ich zgodność z wiarą oraz powszechne używanie w życiu i liturgii wspólnot chrześcijańskich.
Czy lista 27 ksiąg była znana przed listem św. Atanazego?
Poszczególne księgi były znane, przepisywane i czytane znacznie wcześniej. List św. Atanazego z 367 roku jest jednak pierwszym zachowanym dokumentem, który wymienia wszystkie 27 ksiąg razem i nie dodaje do Nowego Testamentu innych pism.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 120; św. Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom III, 11, 8; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna III, 25 oraz Życie Konstantyna IV, 36; św. Atanazy, 39. List wielkanocny.



