Najpierw pojawia się nieobecność. Ktoś musiał odejść z miasta, choć zostawił w nim ludzi, o których nie potrafił przestać myśleć. Później przychodzą wiadomości. Przynoszą ulgę, ale nie zamykają wszystkich spraw. We wspólnocie pozostało pytanie, którego nie dało się odłożyć do następnego spotkania.
Spis treści
Pierwszy List do Tesaloniczan pozwala nam zajrzeć w czas, gdy chrześcijaństwo dopiero zapuszczało korzenie w kolejnych miastach. Czytamy w nim o wierze przyjętej mimo sprzeciwu, o tęsknocie za nauczycielem i o przyszłości, która miała nadejść wraz z powrotem Jezusa.
Jest w tej korespondencji również cień śmierci. Co z tymi, których zabrakło, zanim spełniła się oczekiwana obietnica? Właśnie przy tym pytaniu najstarsza historia Kościoła staje się zadziwiająco bliska naszym własnym pożegnaniom.
List z Koryntu, napisany około 50-51 roku
Pierwszy List do Tesaloniczan powstał najprawdopodobniej około 50-51 roku w Koryncie, podczas drugiej podróży misyjnej Pawła. Od śmierci i zmartwychwstania Jezusa minęło wówczas około dwudziestu lat. Apostoł głosił już Ewangelię poza Palestyną, a w miastach świata grecko-rzymskiego powstawały młode wspólnoty wierzących.
Bezpośrednią okazją do napisania listu były wiadomości przyniesione przez Tymoteusza z Tesaloniki. Paweł wcześniej opuścił miasto, lecz troska o tamtejszych chrześcijan pozostała. Potrzebował wiedzieć, czy wytrwali w wierze i jak radzą sobie z trudnościami. Powrót współpracownika pozwolił mu odpowiedzieć na ich sytuację (1 Tes 3,6-10).
Daty i miejsca napisania nie podaje sam nagłówek. Ustala się je na podstawie informacji zawartych w liście oraz przebiegu podróży opisanych w Dziejach Apostolskich. Dlatego rok 50 lub 51 jest przybliżonym datowaniem, a Korynt najczęściej przyjmowanym miejscem powstania pisma.
List napisano po grecku. Jego pierwsi odbiorcy mieli usłyszeć słowa skierowane do własnej wspólnoty: dziękczynienie za ich wierność, wyjaśnienie rozłąki oraz odpowiedź na niepokój o zmarłych. To konkretna sytuacja misyjna, z której wyrósł jeden z najstarszych tekstów Nowego Testamentu.
Zanim spisano Ewangelie, wspólnoty otrzymywały listy
Otwierając Nowy Testament, najpierw spotykamy Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Listy Pawła znajdują się dalej, co łatwo odczytać jako kolejność powstawania ksiąg. Tymczasem układ Biblii nie jest kalendarzem jej pisania.
Według najczęściej przyjmowanej chronologii Pierwszy List do Tesaloniczan jest starszy od czterech Ewangelii w ich zachowanej postaci. Ewangelię Marka, zwykle uznawaną za najwcześniejszą, datuje się najczęściej w pobliżu roku 70. List do Tesaloniki powstał około dwóch dekad wcześniej.
Nie oznacza to, że chrześcijanie dopiero po Pawle poznali życie i nauczanie Jezusa. Ewangelia była głoszona, zanim została spisana w księgach. Przekazywano świadectwo o Jego śmierci i zmartwychwstaniu, słowa oraz wspomnienia Jego czynów. List odpowiada na potrzeby ludzi, którzy już przyjęli to orędzie. Późniejsze powstanie narracji ewangelicznych i ich odmienną budowę łatwiej zrozumieć, kiedy przyjrzymy się temu, czym różnią się cztery Ewangelie.
Czy 1 Tes jest zatem najstarszą księgą Nowego Testamentu? Często tak się go przedstawia, ale bezwzględne pierwszeństwo pozostaje przedmiotem dyskusji. Jedna z przyjmowanych chronologii umieszcza List do Galatów już około 48-50 roku; inne datują go później. Najtrafniej więc nazywać Pierwszy List do Tesaloniczan jednym z najstarszych zachowanych pism chrześcijańskich.
Już wtedy w centrum wiary znajdował się Jezus, który umarł, zmartwychwstał i przyjdzie ponownie. A obok tego wyznania pojawiały się pytania o pracę, wzajemną odpowiedzialność i śmierć bliskich.
W Tesalonice wiara szybko spotkała się ze sprzeciwem
Tesalonika to dzisiejsze Saloniki w Grecji, ważne miasto starożytnej Macedonii. Tam dotarli Paweł i jego współpracownicy po pobycie w Filippi. Dzieje Apostolskie opisują, że apostoł przez trzy szabaty wyjaśniał w synagodze Pisma, odnosząc je do cierpienia i zmartwychwstania Mesjasza (Dz 17,1-4).
Uwierzyła część słuchaczy żydowskich, liczni Grecy związani z synagogą oraz kobiety należące do miejscowych wpływowych środowisk. Sam list odsłania także pogańską przeszłość adresatów: Paweł wspomina ich odejście od bożków i zwrócenie się ku żywemu Bogu (1 Tes 1,9-10). Powstająca wspólnota przekraczała wcześniejsze granice religijne.
Opis trzech szabatów nie pozwala jednak wyliczyć całego pobytu Pawła na dokładnie trzy tygodnie. Łukasz mówi o nauczaniu w synagodze. List zawiera również wspomnienie ciężkiej pracy misjonarzy i więzi, które zdążyły powstać między nimi a wierzącymi (1 Tes 2,7-12).
Sprzeciw wobec ich działalności przybrał gwałtowną postać. Według Dz 17,5-9 przeciwnicy wywołali zamieszki i zaatakowali dom Jazona, szukając Pawła i Sylasa. Przed władzami pojawił się zarzut naruszania porządku cesarstwa przez głoszenie innego króla, Jezusa. Nocą bracia wyprawili misjonarzy do Berei.
Tak wyglądało rozstanie, do którego list później powraca. Wspólnota została bez bezpośredniej obecności swojego nauczyciela, a nacisk otoczenia nie zniknął wraz z jego odejściem.
Trzy imiona w nagłówku i troska, której nie przerwała odległość
Na początku listu zostają wymienieni Paweł, Sylwan i Tymoteusz (1 Tes 1,1). Sylwan jest zwykle utożsamiany z Sylasem znanym z Dziejów Apostolskich. Choć pismo zalicza się do autentycznych listów Pawła, jego otwarcie zachowuje pamięć o współpracownikach uczestniczących w misji.
Paweł przypomina Tesaloniczanom, jak postępował podczas pobytu w ich mieście. Odrzuca podejrzenie, że kierowała nim chciwość lub pragnienie ludzkiego uznania. Wspomina własny trud i posługuje się obrazami rodzinnej troski: matki opiekującej się dziećmi oraz ojca, który zachęca je do dobrego życia (1 Tes 2,5-12).
W tych słowach słychać również obronę więzi wystawionej na próbę przez nagłe odejście. Apostoł chciał wrócić, lecz napotykał przeszkody. Tęsknił za spotkaniem i obawiał się, że ucisk zachwieje wiarą nowych chrześcijan. Ten rys uzupełnia obraz Pawła i jego drogi od prześladowcy do apostoła: człowieka zdecydowanego w głoszeniu, a zarazem mocno związanego z powierzonymi mu ludźmi.
Wreszcie wysłał Tymoteusza, by umocnił wspólnotę i przyniósł wieści o jej wierze. Współpracownik wrócił z dobrą wiadomością: Tesaloniczanie trwali przy Chrystusie, zachowywali życzliwą pamięć o misjonarzach i również pragnęli spotkania (1 Tes 3,1-8).
Radość Pawła nie usuwa potrzeby dalszego nauczania. Wierni wytrwali, ale nadal potrzebowali odpowiedzi. W kolejnej części listu apostoł podejmuje sprawę, wobec której sama wiadomość o ich wierności nie wystarczała.
Gdy umierają ci, którzy mieli doczekać przyjścia Pana
W 1 Tes 4,13-18 pojawia się niepokój o wierzących, którzy umarli. Skoro chrześcijanie oczekują powrotu Jezusa, co stanie się z tymi, których śmierć zastała wcześniej? Czy będą w gorszym położeniu niż żywi? Czy ominie ich udział w obiecanym spotkaniu?
Odpowiedź wyrasta z wiary w śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. Paweł łączy z Nim los zmarłych: Bóg nie pozostawi ich poza spełnieniem obietnicy. Żywi nie uzyskają nad nimi przewagi przez sam fakt, że doczekają paruzji, czyli powtórnego przyjścia Pana. Zmarli w Chrystusie powstaną, a wierzący zostaną zgromadzeni razem z Nim.
Apostoł opisuje to wydarzenie obrazami zstąpienia z nieba, głosu archanioła, trąby Bożej i obłoków. Jest to język apokaliptyczny, ukazujący objawienie Bożej potęgi oraz ostateczne zwycięstwo Chrystusa. W samym centrum opisu znajduje się wspólny los żywych i umarłych. Fragment kończy się zapewnieniem:
[…] i w ten sposób zawsze będziemy z Panem.
(Biblia Tysiąclecia, 1 Tes 4,17)
Przy lekturze łatwo zatrzymać się na porwaniu w powietrze i zacząć układać szczegółowy scenariusz końca świata. Tymczasem Paweł odpowiada ludziom zaniepokojonym losem zmarłych. Fragment nie opisuje osobnego, tajnego zabrania wybranej grupy przed późniejszym przyjściem Jezusa. Cały obraz dotyczy spotkania z przychodzącym Panem i zjednoczenia z Nim całej wspólnoty.
Katolicka wiara w zmartwychwstanie zachowuje tę obietnicę bardzo konkretnie. Obejmuje ożywienie ciała i pełnię życia z Chrystusem, a nie wyłącznie dalsze istnienie w pamięci bliskich. Katechizm wiąże zmartwychwstanie umarłych z Jego powrotem u kresu czasów (KKK 988-990, 1001).
W tej perspektywie możemy też odczytać słowa o smutku. Apostoł nie żąda, aby wierzący przestali odczuwać stratę. Wskazuje nadzieję pośród żałoby. Ból rozstania pozostaje rzeczywisty, lecz śmierć nie przekreśla przynależności do Chrystusa. Z tego samego chrześcijańskiego oczekiwania wyrasta modlitwa za zmarłych, w której powierzamy bliskich Bogu.
Zakończenie fragmentu wskazuje, do czego ma służyć całe wyjaśnienie:
Przeto wzajemnie się pocieszajcie tymi słowami!
(Biblia Tysiąclecia, 1 Tes 4,18)
To wezwanie pomaga nam zachować właściwy sens opisu. Nauka o przyszłości ma podtrzymać ludzi, którym trudno pogodzić wiarę w obietnicę ze śmiercią kogoś bliskiego.
Paweł wypatruje Chrystusa, lecz nie wyznacza dnia
Oczekiwanie powrotu Jezusa jest w tym liście żywe i bliskie. W 1 Tes 4,15.17 Paweł mówi o żywych, którzy pozostaną do przyjścia Pana, używając pierwszej osoby liczby mnogiej. Sformułowanie to daje podstawę do wniosku, że dopuszczał własny udział w tym wydarzeniu jeszcze za życia. Wielu komentatorów widzi tu oczekiwanie rychłej paruzji.
Nie trzeba usuwać tego napięcia z tekstu. Apostoł żył nadzieją spotkania z Chrystusem i mógł oczekiwać go w horyzoncie własnego pokolenia. Nie podał jednak daty ani nie zagwarantował, że sam dożyje powrotu Jezusa. Jego wyjaśnienie dotyczy losu obu grup: tych, którzy umrą, oraz tych, którzy pozostaną przy życiu.
W następnym rozdziale porównuje nadejście dnia Pańskiego do przyjścia złodzieja w nocy (1 Tes 5,1-2). Obraz podkreśla nieprzewidywalność chwili. Zamiast wyliczeń pojawia się wezwanie do czuwania i trzeźwości.
Paweł przenosi uwagę na postawę wierzących. Mają żyć w wierze, miłości i nadziei zbawienia, umacniając się wzajemnie. Katechizm również łączy oczekiwanie przyjścia Chrystusa z tym, że czas jego spełnienia nie został nam powierzony (KKK 673).
Różnica między nadzieją a znajomością terminu jest tu rozstrzygająca. Chrześcijanin może z całym przekonaniem oczekiwać Pana, nie posiadając kalendarza przyszłych wydarzeń.
Oczekiwanie ma kształt zwyczajnego dnia
Po tak mocnych słowach o powrocie Chrystusa moglibyśmy spodziewać się wezwania do porzucenia dotychczasowego życia. Paweł kieruje jednak uwagę Tesaloniczan ku temu, co mają zrobić z dniem, który właśnie trwa.
W 1 Tes 4,1-12 mówi o uświęceniu, miłości braterskiej i pracy własnymi rękami. Wierność Bogu obejmuje ciało i sposób traktowania innych. Apostoł wzywa do powstrzymania się od rozpusty oraz do postępowania, które nie krzywdzi bliźniego. Zachęca też do spokojnego spełniania obowiązków i odpowiedzialności za własne utrzymanie.
Później pisze o stosunku do osób przewodzących wspólnocie, o cierpliwości wobec wszystkich, wsparciu słabych i pocieszaniu zniechęconych. Sprzeciwia się odpłacaniu złem za zło (1 Tes 5,12-15). Tak wygląda wspólnota, która oczekuje Jezusa: jej wiara staje się widoczna w sposobie odnoszenia się do ludzi.
W krótkich wezwaniach z 1 Tes 5,16-18 pojawiają się radość, nieustanna modlitwa i dziękczynienie w każdym położeniu. Zaraz potem Paweł podejmuje sprawę proroctw i działania Ducha. W tym właśnie kontekście padają słowa:
Wszystko badajcie, a co szlachetne – zachowujcie!
(Biblia Tysiąclecia, 1 Tes 5,21)
Otwartość na Ducha wymaga rozeznawania. Wspólnota nie ma pogardzać prorockim słowem, ale powinna je oceniać i trzymać się dobra. Tego zdania nie należy odrywać od sąsiednich wezwań, jakby każda wypowiedź religijna zasługiwała na bezwarunkową zgodę.
Na końcu pojawia się jeszcze polecenie, aby list odczytano wszystkim braciom (1 Tes 5,27). Odpowiedź Pawła miała zabrzmieć pośród całej wspólnoty. Ci, którzy lepiej rozumieli jego naukę, mieli umacniać pozostałych; pocieszenie miało docierać również do tych, których strata dotknęła najmocniej.
Do Tesaloniki trafiły więc słowa o przyszłości, które zobowiązywały do troski o siebie nawzajem już teraz. Ktoś pozostawał daleko, kogoś innego zabrakło na zawsze w doczesnym życiu. List docierał pomiędzy te nieobecności z obietnicą, że Chrystus zgromadzi swoich. A do czasu tego spotkania pozostawała praca, modlitwa i odpowiedzialność za brata stojącego obok.
Najczęściej zadawane pytania o Pierwszy List do Tesaloniczan
Przy lekturze listu pojawiają się również pytania o jego zapis w Biblii, pierwszych odbiorców i znaczenie słów, które weszły do języka chrześcijańskiej wiary. Poniższe odpowiedzi ułatwiają odnalezienie się w tekście oraz odróżnienie go od drugiego pisma do tej samej wspólnoty.
Kto napisał Pierwszy List do Tesaloniczan?
Autorem jest św. Paweł Apostoł. W nagłówku wymienia także Sylwana i Tymoteusza, współpracowników uczestniczących w działalności misyjnej. Ich obecność wskazuje na wspólny związek misjonarzy z adresatami, choć nie pozwala szczegółowo odtworzyć udziału każdego z nich w redagowaniu tekstu. Pierwszy List do Tesaloniczan należy do pism powszechnie uznawanych przez badaczy za autentyczne listy Pawła.
Ile rozdziałów ma Pierwszy List do Tesaloniczan?
Pierwszy List do Tesaloniczan ma pięć rozdziałów. Pierwsze trzy skupiają się głównie na relacji misjonarzy ze wspólnotą, dziękczynieniu i trosce o jej wiarę. Rozdziały czwarty i piąty rozwijają wskazania dotyczące życia chrześcijańskiego, losu zmarłych oraz oczekiwania przyjścia Pana. Ten podział ułatwia lekturę: osobiste wspomnienia stopniowo przechodzą w pouczenia odpowiadające na potrzeby wiernych.
Co oznacza skrót 1 Tes w Biblii?
1 Tes oznacza Pierwszy List do Tesaloniczan. Cyfra przed nazwą odróżnia go od Drugiego Listu do Tesaloniczan, zapisywanego jako 2 Tes. Liczby po skrócie wskazują rozdział i wersety. Zapis 1 Tes 4,13-18 odsyła więc do czwartego rozdziału pierwszego listu, od wersetu trzynastego do osiemnastego.
Czy list był przeznaczony tylko dla przełożonych wspólnoty?
List został skierowany do całego Kościoła w Tesalonice, a nie wyłącznie do jego przywódców. W zakończeniu Paweł nakazuje odczytać go wszystkim braciom (1 Tes 5,27). Jego słów miano więc słuchać wspólnie. Pouczenia o pracy, wzajemnym wsparciu i nadziei dla zmarłych dotyczyły życia całej wspólnoty.
Co oznacza paruzja w Pierwszym Liście do Tesaloniczan?
Paruzja to powtórne przyjście Jezusa Chrystusa w chwale. W Pierwszym Liście do Tesaloniczan wiąże się ze zmartwychwstaniem zmarłych w Chrystusie i zgromadzeniem wierzących przy Panu (1 Tes 4,13-18). Paweł podkreśla, że śmierć przed tym wydarzeniem nie pozbawia udziału w obietnicy. Oczekiwanie paruzji ma skłaniać do czuwania, miłości i odpowiedzialnego życia.
Co Paweł każe badać w słowach z 1 Tes 5,21?
Bezpośrednim kontekstem jest rozeznawanie proroctw i działania Ducha we wspólnocie (1 Tes 5,19-22). Paweł zachęca do otwartości na duchowe dary, a zarazem nakazuje oceniać to, co zostaje przedstawione jako prorockie słowo. Wierzący mają zachowywać dobro i unikać zła. Powołanie się na duchowe natchnienie nie zwalnia wypowiedzi z rozeznania.
Czym różni się Pierwszy List do Tesaloniczan od Drugiego?
Pierwszy List do Tesaloniczan mocno akcentuje więź ze wspólnotą oraz pocieszenie w sprawie wierzących, którzy umarli. Drugi wyraźniej podejmuje niepokój wywołany twierdzeniem, że dzień Pański już nadszedł, i opisuje wydarzenia związane z jego nadejściem (2 Tes 2,1-12). Ostrzej odnosi się również do uchylania się od pracy (2 Tes 3,6-12). Ma trzy rozdziały, podczas gdy pierwszy ma pięć. Oba pisma łączą oczekiwanie Chrystusa z wytrwałością i odpowiedzialnością za codzienne obowiązki.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Dz 17,1-10; 1 Tes 3,6-10; 4,13-18; 5,1-24; KKK 673, 989-990, 1001. Datowanie: wprowadzenie do 1 Tes w Biblii CEI 1974.



