Do Antiochii docierali ludzie, którzy musieli zostawić za sobą znane miejsca. Przynosili pamięć o prześladowaniu, ale także wiadomość, której nie potrafili zatrzymać dla siebie. W dużym mieście nad Orontesem opowieść o Jezusie zaczęła trafiać do kolejnych słuchaczy. Z czasem wokół niej powstała wspólnota, którą coraz trudniej było przypisać do jednej grupy.
Spis treści
Jedni znali Prawo Mojżeszowe i od dzieciństwa słuchali słów proroków. Inni przychodzili z zupełnie odmiennego świata. Teraz spotykali się jako uczniowie tego samego Pana, choć wiele musieli jeszcze zrozumieć, także o sobie nawzajem.
W tej historii pojawia się krótka wzmianka o nazwie, którą dziś posługują się miliony wierzących. Dlaczego uczniów Jezusa nazwano chrześcijanami właśnie w Antiochii? Żeby uchwycić sens tego zdania, trzeba przyjrzeć się ludziom, którzy tworzyli tamtejszy Kościół, oraz chwili, w której jego drzwi otworzyły się szerzej.
Antiochia nad Orontesem, daleko od Jerozolimy
Antiochia opisana w Dz 11 to Antiochia Syryjska, miasto nad Orontesem, na terenie dzisiejszej Turcji. Była dużym ośrodkiem świata grecko-rzymskiego i siedzibą rzymskiego namiestnika. Jej syryjskie określenie odnosi się do starożytnej geografii, nie do współczesnych granic państwowych.
Nie należy mylić jej z Antiochią Pizydyjską, do której Paweł i Barnaba dotarli podczas podróży misyjnej opisanej w Dz 13. W jednej księdze spotykamy więc dwie Antiochie: z pierwszej misjonarze wyruszyli, w drugiej później głosili Ewangelię.
To rozróżnienie porządkuje całą opowieść. Wspólnota, w której po raz pierwszy pojawia się nazwa chrześcijan, powstała poza Judeą, w mieście należącym do innego otoczenia kulturowego niż Jerozolima. Ewangelia zaczynała tu przemawiać do ludzi, dla których historia Izraela nie była historią własnej rodziny.
Uciekinierzy przynoszą słowo, a wspólnota rośnie
Dzieje Apostolskie wiążą początki Kościoła w Antiochii z rozproszeniem wierzących po prześladowaniu związanym ze Szczepanem. Uczniowie dotarli do Fenicji, na Cypr i do Antiochii. Początkowo głosili słowo Żydom (Dz 11,19).
Nie znamy imion wszystkich ludzi, którzy rozpoczęli tę pracę. Łukasz wskazuje jednak, że część przybyszy pochodziła z Cypru i Cyreny. Po przybyciu do Antiochii zwrócili się również do Greków, głosząc im Dobrą Nowinę o Panu Jezusie (Dz 11,20).
Wspólnota zaczęła obejmować wierzących pochodzenia żydowskiego i pogańskiego. Określenie poganie oznacza tutaj ludzi spoza judaizmu. Po przyjęciu wiary w Chrystusa pozostawali osobami o pogańskim pochodzeniu, ale nie wyznawcami dawnych kultów.
Łukasz opisuje wielką liczbę nawróconych, a wzrost wspólnoty przypisuje działaniu Pana (Dz 11,21). W jego opowieści prześladowanie nie zatrzymuje głoszenia. Rozproszeni uczniowie niosą słowo do kolejnych miejsc, choć ich wyjazd był związany z cierpieniem.
Przy takim początku łatwo przeoczyć zwykłych wierzących. Tymczasem historia Antiochii zaczyna się od ich świadectwa, zanim na pierwszy plan wyjdą Barnaba i Paweł. Kościół już wtedy rozrastał się przez ludzi, których imion nie zachowała księga.
Dlaczego w Antiochii nazwano uczniów chrześcijanami?
Najważniejsze zdanie pojawia się po informacji o rocznej pracy Barnaby i Szawła w miejscowym Kościele:
W Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami.
(Biblia Tysiąclecia, Dz 11,26)
Nazwa chrześcijanie wskazuje na Chrystusa, którego ci ludzie wyznawali. Jej grecka forma, christianoi, określa zwolenników lub wyznawców Chrystusa. Nie wywodzi się od polskiego słowa chrzest, choć chrzest jest wejściem w życie chrześcijańskie.
Dlaczego właśnie Antiochia? Katolicki komentarz do Dz 11,26 wskazuje na obecność wierzących pochodzenia pogańskiego. Dzięki nim wspólnota wyraźniej odróżniała się od otaczającego ją judaizmu. Łączyła ludzi różnego pochodzenia, a jej wspólnym punktem odniesienia był Jezus Chrystus.
Możemy więc rozumieć nową nazwę jako wyraz rozpoznawalnej tożsamości tej wspólnoty. Samo pochodzenie jej członków nie wystarczało już do opisania, kim byli. Nazwa odsyłała do Tego, w którego uwierzyli.
Trzeba jednak zachować granicę między relacją biblijną a jej historycznym objaśnieniem. Dz 11,26 podaje miejsce pierwszego użycia nazwy, ale nie opowiada o jej wymyśleniu. Nie wskazuje konkretnego autora ani nie rozstrzyga, czy określenie wypowiedziano początkowo z drwiną, niechęcią czy jako zwykłą nazwę grupy.
Przypis do Biblii Tysiąclecia wyjaśnia, że wyznawców Chrystusa tak nazywali poganie, podczas gdy sami wierzący posługiwali się między innymi określeniami uczniowie, bracia i święci. Nie mamy natomiast podstaw, by twierdzić, że nazwę chrześcijanie ustanowił Paweł albo że Barnaba ogłosił ją podczas jakiegoś zebrania.
Barnaba rozpoznaje łaskę i szuka Szawła
Wiadomość o rozwoju wspólnoty dotarła do Kościoła w Jerozolimie. Wysłano do Antiochii Barnabę, który po przybyciu ucieszył się z działania łaski Bożej i zachęcał wierzących do wytrwania przy Panu (Dz 11,22-24).
Barnaba łączył nową wspólnotę z Kościołem jerozolimskim. Antiochia rozwijała się w innym otoczeniu, ale pozostawała związana z ludźmi, od których otrzymała Ewangelię. Przybycie wysłannika z Jerozolimy jest w tej historii znakiem tej więzi.
Następnie Barnaba udał się do Tarsu po Szawła. Kiedy go odnalazł, przyprowadził do Antiochii. Przez cały rok pracowali razem i nauczali licznych wierzących (Dz 11,25-26). Wzrost wspólnoty wymagał cierpliwego nauczania, dzięki któremu przyjęta wiara mogła dojrzewać.
Szaweł jest tym samym człowiekiem, którego znamy jako Pawła. Dz 13,9 podaje obie jego nazwy. Nie opisuje zmiany imienia w chwili nawrócenia, dlatego nie trzeba dopisywać jej do historii Antiochii. Jego drogę od prześladowania Kościoła do głoszenia Ewangelii przybliża wpis o świętym Pawle.
Barnaba zasługuje tu na osobne spojrzenie. Zanim obaj wyruszyli w podróż, to on odszukał przyszłego współpracownika. W tej części Dziejów nie jest postacią stojącą w cieniu Pawła. Współtworzy warunki, w których jego apostolska posługa będzie się rozwijać.
Żydzi i poganie uczą się należeć do jednego Kościoła
Spotkanie obu grup stawiało przed wierzącymi konkretne pytania. Czy poganin przyjmujący Chrystusa powinien najpierw przejść na judaizm? Jak mają wyglądać wspólne posiłki i życie ludzi wychowanych według różnych zasad?
Już na początku Dz 11 Piotr wyjaśnia wydarzenia w domu Korneliusza. Opowiada, że Duch Święty został udzielony również poganom. Ten epizod poprzedza opis Antiochii i pozwala dostrzec szerszy kierunek: Kościół rozpoznaje, że wezwanie do wiary i nawrócenia obejmuje także inne narody.
Przyjęcie tej prawdy nie usuwało od razu wszystkich napięć. W Liście do Galatów Paweł opisuje konflikt w Antiochii związany z wycofaniem się Piotra ze wspólnych posiłków z wierzącymi pochodzenia pogańskiego (Ga 2,11-14). Sprzeciw Pawła dotyczył postępowania, które w praktyce dzieliło wspólnotę.
Jedność trzeba było urzeczywistniać w codziennym życiu. Wspólne wyznanie Chrystusa wymagało uznania, że brat o innym pochodzeniu naprawdę należy do tego samego Kościoła. Antiochia była miejscem rozwoju wiary, ale także miejscem trudnej nauki takiego braterstwa.
Pytanie o obowiązek obrzezania pogan stało się później przedmiotem rozstrzygnięcia apostołów i starszych w Jerozolimie, opisanego w Dz 15. Nie należy przenosić całej tej decyzji do Dz 11. Dzieje pokazują kolejne etapy rozeznawania i przyjmowania konsekwencji głoszonej Ewangelii.
Wspólnota, która pamięta o potrzebujących
Końcowa część Dz 11 odsłania jeszcze jeden rys Antiochii. Po zapowiedzi głodu przez Agabosa uczniowie postanowili pomóc braciom mieszkającym w Judei. Każdy miał uczestniczyć w pomocy według swoich możliwości, a dary przekazano przez Barnabę i Szawła (Dz 11,27-30).
Nowa wspólnota nie zamknęła się w swoim mieście. Jej więź z Judeą przybrała formę materialnej pomocy. Wierzący z innych środowisk uznali potrzebujących za swoich braci.
Ten fragment chroni opowieść o Antiochii przed sprowadzeniem jej do historii nazwy albo wielkich podróży. Braterstwo było sprawdzane także przez gotowość do dzielenia się. Kościół, który głosił Chrystusa, odpowiadał na rzeczywistą biedę.
Barnaba i Paweł wyruszają z Antiochii
Na początku Dz 13 miejscowy Kościół ma proroków i nauczycieli. Łukasz wymienia Barnabę, Szymona zwanego Niger, Lucjusza Cyrenejczyka, Manaena oraz Szawła. Podczas nabożeństwa i postu pojawia się wezwanie:
Wyznaczcie Mi już Barnabę i Szawła do dzieła, do którego ich powołałem.
(Biblia Tysiąclecia, Dz 13,2)
Po poście i modlitwie zgromadzeni położyli na nich ręce i wyprawili ich w drogę (Dz 13,3). Tekst wiąże to posłanie z działaniem Ducha Świętego. Wysłanie misjonarzy wyrasta z modlącego się Kościoła.
Barnaba i Szaweł zeszli do Seleucji, a stamtąd odpłynęli na Cypr. Tak rozpoczyna się podróż nazywana zwykle pierwszą podróżą misyjną Pawła. Obaj uczestniczą w tej misji, dlatego określenie znane z podręczników nie powinno przesłaniać udziału Barnaby.
Scena z Dz 13 ukazuje działanie Ducha w rozeznaniu i posłaniu. Ten wymiar Jego obecności rozwija artykuł o tym, kim jest Duch Święty i jak działa w życiu człowieka.
Z Antiochii Ewangelia dociera dalej
Antiochia nie była pierwszym miejscem poza Judeą, do którego dotarło słowo o Jezusie. Sam opis Dz 11 wspomina także Fenicję i Cypr. Jej szczególna rola polegała na rozwoju wspólnoty obejmującej Żydów i pogan oraz na posłaniu Barnaby i Pawła.
Stała się ośrodkiem misyjnym. Przyjmowała nowych wierzących, umacniała ich przez nauczanie, a potem wysyłała głosicieli do następnych miejsc. Po zakończeniu podróży misjonarze wrócili do Antiochii i opowiedzieli zgromadzonemu Kościołowi o tym, czego Bóg dokonał przez ich posługę, zwłaszcza o otwarciu drogi wiary poganom (Dz 14,26-28).
W tej historii widać powszechne powołanie Kościoła. Ewangelia jest przeznaczona dla wszystkich narodów, a Duch Święty prowadzi jej głoszenie. Katechizm opisuje tę misyjną naturę Kościoła w punktach 849-852.
Antiochia pozostawia też pytanie, które się nie zestarzało: czy potrafimy przyjąć jako brata kogoś, kto nie przynosi ze sobą naszych zwyczajów i naszej historii? Uczniowie różnego pochodzenia otrzymali wspólną nazwę od Chrystusa. Codzienne życie miało odpowiadać temu, co ta nazwa oznaczała.
Najczęstsze pytania o Antiochia i początki nazwy chrześcijanie
W opowieści o Antiochii łatwo pomylić dwa miasta albo przypisać jednemu wydarzeniu to, co dokonywało się stopniowo. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania.
Gdzie po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami?
Według Dz 11,26 w Antiochii Syryjskiej, czyli Antiochii nad Orontesem. Informacja pojawia się po opisie rocznej pracy Barnaby i Szawła w tamtejszej wspólnocie.
Kto wymyślił nazwę chrześcijanie?
Dzieje Apostolskie nie podają imienia jej autora. Przypis do Biblii Tysiąclecia wskazuje, że wyznawców Chrystusa tak nazywali poganie. Nie ma podstaw, by przypisywać ustanowienie tej nazwy Pawłowi lub Barnabie.
Czy chrześcijanie to nazwa pochodząca od chrztu?
Nazwa pochodzi od Chrystusa i oznacza Jego wyznawców. Chrzest włącza w życie chrześcijańskie, ale nie jest źródłem greckiego określenia christianoi.
Czy Antiochia Syryjska i Pizydyjska to to samo miasto?
Nie. W Antiochii Syryjskiej rozwinęła się wspólnota opisana w Dz 11 i stamtąd wysłano Barnabę i Szawła. Antiochię Pizydyjską odwiedzili później, podczas podróży opisanej w Dz 13.
Dlaczego Antiochia była ważna dla pierwszych chrześcijan?
Rozwinął się tam Kościół skupiający wierzących pochodzenia żydowskiego i pogańskiego. Wspólnota stała się także miejscem nauczania Barnaby i Pawła oraz punktem wyjścia ich działalności misyjnej.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Dz 11,19-30; Dz 13,1-4; Dz 14,26-28; Ga 2,11-14; Katechizm Kościoła Katolickiego, 849-852.



