Skąd znamy imiona Trzech Króli, skoro Biblia ich nie podaje?

Kacper, Melchior i Baltazar stoją w niemal każdej bożonarodzeniowej szopce. Mają korony, odmienne stroje i przygotowane dary. Ich imiona brzmią tak znajomo, jakby św. Mateusz zapisał je obok imion Maryi, Józefa i Heroda.

Kiedy jednak otwieramy Ewangelię, rozpoznawalne postacie nagle tracą podpisy. Pozostają przybysze ze Wschodu, gwiazda, droga do Jerozolimy i trzy dary. Resztę spowija cisza, którą kolejne pokolenia chrześcijan próbowały wypełnić.

Trzeba więc cofnąć się od koron i imion do krótkiego tekstu Mateusza. Dopiero wtedy widać, co należy do Ewangelii, co jest jej teologicznym odczytaniem, a co późniejszą tradycją.

Mateusz prowadzi Mędrców do Betlejem, lecz nie zdradza ich imion

Jedynym ewangelistą opisującym przybycie Mędrców jest św. Mateusz. Nie nazywa ich Kacprem, Melchiorem i Baltazarem. Nie podaje też kraju pochodzenia, wieku ani królewskich tytułów.

Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: «Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem Jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać Mu pokłon».

(Biblia Tysiąclecia, Mt 2,1-2)

Grecki tekst używa słowa magoi. Mogło ono odnosić się do ludzi zajmujących się wiedzą religijną, objaśnianiem znaków i obserwacją nieba. Samo określenie nie wystarcza jednak, aby z całkowitą pewnością nazwać ich perskimi kapłanami, astrologami z Babilonii czy dworzanami konkretnego władcy. Ewangelista pozostawia ich pochodzenie w szerokiej formule ze Wschodu.

Mateusz skupia uwagę na innym napięciu. Pogańscy przybysze rozpoznają znak i ruszają szukać nowo narodzonego Króla, podczas gdy Herod, choć zna proroctwa i ma przy sobie uczonych w Piśmie, widzi w Dziecięciu zagrożenie. Mędrcy nie są więc barwnym dodatkiem do opowieści o narodzeniu. Reprezentują narody, które przychodzą oddać pokłon Chrystusowi. Tak ich obecność odczytuje także Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 528.

Ewangelie nie układają jednej kroniki, w której każdy autor powtarza te same szczegóły. Łukasz opowiada o pasterzach, Mateusz o Mędrcach. Więcej o takim sposobie prowadzenia narracji można przeczytać w artykule Czym różnią się cztery Ewangelie?.

Ewangeliczna liczba mnoga nie oznacza jeszcze trzech przybyszów

Mateusz pisze o Mędrcach w liczbie mnogiej, a więc było ich więcej niż jeden. Na tym kończy się wiedza wynikająca wprost z tekstu biblijnego. Nie pada liczba trzech, nie pojawia się też opis trzech osobnych postaci wręczających po jednym darze.

Wczesna ikonografia i lokalne tradycje nie zawsze były zgodne. Na niektórych dawnych przedstawieniach pojawiało się dwóch albo czterech Mędrców, natomiast część tradycji syryjskiej mówiła nawet o dwunastu. Ta różnorodność nie świadczy o błędzie Ewangelii. Pokazuje jedynie, że tekst natchniony nie rozstrzyga sprawy, którą późniejsza wyobraźnia chciała zobaczyć bardzo konkretnie.

Nie znamy zatem historycznej liczby przybyszów. Możemy mówić o trzech Mędrcach w utrwalonej tradycji zachodniej, ale nie o trzech osobach wymienionych przez św. Mateusza.

Złoto, kadzidło i mirra podpowiedziały liczbę

Najprostsze wyjaśnienie liczby trzech znajduje się nie w liczbie przybyszów, lecz w liczbie darów. Ewangelista wymienia je osobno i w ustalonej kolejności.

Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby, ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 2,11)

Skoro były trzy dary, zaczęto przedstawiać trzech ofiarodawców. Taki obraz był przejrzysty w opowieści, liturgii i sztuce: każda postać mogła nieść jeden dar. Z czasem zachodnie chrześcijaństwo przyjęło tę liczbę tak mocno, że określenie Trzej Królowie zaczęło brzmieć jak dosłowny cytat z Biblii.

Dary otrzymały także teologiczną interpretację. Złoto odnoszono do królewskiej godności Chrystusa, kadzidło do Jego Boskości, a mirrę do prawdziwego człowieczeństwa i śmierci. Nie jest to wyjaśnienie podane przez Mateusza, lecz dawne chrześcijańskie odczytanie zgodne z prawdą o Jezusie, który jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.

Liczba trzech jest więc dobrze zakorzeniona w tradycji i ma czytelne źródło w ewangelicznych darach. Nadal pozostaje jednak wnioskiem, a nie informacją zapisaną w Mt 2.

Kacper, Melchior i Baltazar otrzymali imiona kilka wieków później

Imiona znane dzisiaj w Polsce należą do zachodniej tradycji chrześcijańskiej, nie do tekstu Nowego Testamentu. Ich dawne formy nie były jeszcze całkowicie ustalone. Spotykamy zapisy zbliżone do Bithisarea, Melichior i Gathaspa, z których z czasem ukształtowały się imiona Baltazar, Melchior i Gaspar, po polsku Kacper.

Jednym z ważnych świadectw pisanych jest Excerpta Latina Barbari, łacińska kronika zachowana w rękopisie datowanym na przełom VII i VIII wieku, oparta na znacznie wcześniejszym greckim pierwowzorze. Wymienia ona trzy formy imion podobne do tych, które znamy. Jeszcze bardziej przemawia do wyobraźni mozaika w bazylice Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie. W VI wieku nad trzema postaciami niosącymi dary umieszczono podpisy Balthassar, Melchior i Gaspar.

Nie oznacza to, że odnaleziono zagubiony dokument z czasów Jezusa albo listę sporządzoną przez świadka wydarzeń. Te źródła są późne. Dowodzą, że imiona funkcjonowały w starożytnej tradycji chrześcijańskiej, lecz nie potwierdzają historycznych danych osobowych Mędrców.

Co więcej, chrześcijanie Wschodu przekazywali również inne zestawy imion. Gdyby Kacper, Melchior i Baltazar pochodzili z apostolskiego świadectwa zachowanego obok Ewangelii, trudno byłoby wyjaśnić tak dużą liczbę wariantów. Najuczciwiej powiedzieć, że są to tradycyjne imiona, które pozwoliły anonimowym bohaterom Mateusza otrzymać indywidualne twarze.

Korony Mędrców wyrosły z lektury proroctw

Święty Mateusz nazywa Heroda królem, a przybyszów Mędrcami. Nie przypisuje im tronów ani koron. Określenie Trzej Królowie wyrosło z odczytywania sceny w świetle Starego Testamentu.

Psalm 72 przedstawia władców przybywających z darami i oddających pokłon królowi:

Królowie Tarszisz i wysp przyniosą dary, królowie Szeby i Saby złożą daninę. I oddadzą mu pokłon wszyscy królowie, wszystkie narody będą mu służyły.

(Biblia Tysiąclecia, Ps 72,10-11)

Księga Izajasza mówi natomiast o narodach i królach zmierzających ku światłu Jerozolimy. W tym samym obrazie pojawiają się złoto i kadzidło:

Zaleje cię mnogość wielbłądów – dromadery z Madianu i z Efy. Wszyscy oni przybędą ze Saby, zaofiarują złoto i kadzidło, nucąc radośnie hymny na cześć Pana.

(Biblia Tysiąclecia, Iz 60,6)

Już Tertulian na przełomie II i III wieku łączył Mędrców z królewskimi zapowiedziami Starego Testamentu. Z biegiem czasu interpretacja weszła do pobożności i ikonografii. Nakrycia głowy wschodnich mędrców ustąpiły koronom, a przybysze stali się królami Persji, Indii i Arabii. W późnym średniowieczu zaczęli też symbolizować różne kontynenty i różne etapy ludzkiego życia.

To odczytanie ma sens teologiczny: narody i ich władcy składają hołd Chrystusowi, prawdziwemu Królowi. Nie wolno jednak odwracać kierunku rozumowania. Psalm i Izajasz pomogły chrześcijanom zrozumieć scenę Mateusza, ale nie są metrykami trzech konkretnych monarchów.

Apokryfy dopisały Mędrcom kraje, pokrewieństwo i własne historie

Tam, gdzie księgi kanoniczne zachowywały milczenie, późniejsze teksty często rozbudowywały scenę. Podobny proces znamy z Protoewangelii Jakuba, z której tradycja zaczerpnęła imiona rodziców Maryi. W opowieści o Mędrcach dopisywano ich pochodzenie, wzajemne relacje, wygląd, a nawet dalsze losy.

Dobrym przykładem jest ormiańska Ewangelia Dzieciństwa. Przedstawia Melkona, Baltazara i Gaspara jako braci oraz królów Persji, Indii i Arabii. Inne tradycje podawały odmienne imiona i inną liczbę przybyszów. Syryjskie Objawienie Mędrców rozwinęło natomiast historię gwiazdy, dalekiej krainy i misji podjętej po powrocie z Betlejem.

Takich opowieści nie należy traktować jak brakujących rozdziałów Ewangelii. Apokryfy mówią przede wszystkim o wyobraźni, pytaniach i pobożności wspólnot, w których powstawały. Pomocne rozróżnienie przedstawia artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.

Tradycja zrobiła z anonimowych Mędrców trzech nazwanych królów, ale nie zmieniła najważniejszego ruchu tej historii. Obcy przybysze zobaczyli znak, wyruszyli w drogę, padli przed Dziecięciem i wrócili inną drogą. Mateusz nie potrzebował ich imion, aby opowiedzieć o Chrystusie objawiającym się narodom.

Najczęściej zadawane pytania o imiona Trzech Króli

Poniższe odpowiedzi porządkują granicę między Ewangelią, dawną interpretacją chrześcijańską i zwyczajem, który znamy z obchodów Objawienia Pańskiego.

Czy Biblia wymienia imiona Kacper, Melchior i Baltazar?

Nie. Biblia nie podaje imion Mędrców ze Wschodu. Kacper, Melchior i Baltazar to imiona utrwalone w późniejszej tradycji zachodniego chrześcijaństwa.

Ilu Mędrców przybyło do Jezusa?

Ewangelia Mateusza nie podaje ich liczby. Wiadomo jedynie, że było ich co najmniej dwóch, ponieważ tekst używa liczby mnogiej. Liczbę trzech wyprowadzono najprawdopodobniej z trzech darów: złota, kadzidła i mirry.

Czy Mędrcy naprawdę byli królami?

Mateusz nie nazywa ich królami. Królewski tytuł wyrósł z interpretacji Psalmu 72 i Izajasza 60, gdzie władcy i narody przychodzą z darami oraz oddają pokłon. Jest to dawna tradycja teologiczna, a nie dosłowna informacja z Ewangelii.

Czy każdy z Trzech Króli pochodził z innego kontynentu?

Biblia tego nie mówi. Przedstawianie Mędrców jako reprezentantów Europy, Azji i Afryki rozwinęło się znacznie później, szczególnie w sztuce średniowiecznej. Obraz ten wyrażał powszechność zbawienia ofiarowanego wszystkim narodom.

Czy Mędrcy odwiedzili Jezusa w stajni razem z pasterzami?

Mateusz pisze, że weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Maryją. Pasterze należą do opowiadania św. Łukasza. Szopka łączy obie sceny w jednym obrazie, ale Ewangelie nie stwierdzają, że pasterze i Mędrcy spotkali Jezusa w tej samej chwili.

Czy C+M+B oznacza imiona Trzech Króli?

Litery bywają kojarzone z imionami Kacper, Melchior i Baltazar, zwłaszcza w polskim zwyczaju. Tradycyjne chrześcijańskie objaśnienie odczytuje je jednak jako skrót łacińskiej prośby Christus mansionem benedicat, czyli Niech Chrystus błogosławi ten dom.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 2,1-12; Ps 72,10-11; Iz 60,1-6; Katechizm Kościoła Katolickiego, 528.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *