W Biblii rzeki klaszczą w dłonie, góry podskakują, a drzewa wyrażają radość. Jezus mówi o wielbłądzie przechodzącym przez ucho igielne i o wyłupieniu oka, które prowadzi do grzechu. Apokalipsa ukazuje smoka, bestię i Baranka. Gdyby każde z tych zdań potraktować jak dokładny opis fizycznego zdarzenia, szybko zgubilibyśmy sens.
Spis treści
Nie świadczy to o nieprawdziwości Pisma Świętego. Bóg przemawia w nim przez ludzkie słowa, obrazy, symbole i różne sposoby opowiadania. Prawda może zostać wyrażona w relacji historycznej, pieśni, przypowieści albo wizji. Każda z tych form wymaga innego sposobu czytania.
Nie każdy fragment Biblii należy rozumieć dosłownie
Kościół nie uczy, że każde zdanie Biblii trzeba odczytywać jako dosłowny opis wydarzenia, przyrody lub historii. Takie podejście pomijałoby intencję autora oraz rodzaj tekstu, który mamy przed sobą.
Sobór Watykański II w konstytucji Dei Verbum wyjaśnia, że podczas interpretacji Pisma należy uwzględnić między innymi:
- gatunek literacki;
- warunki epoki i kultury;
- sposób myślenia oraz opowiadania właściwy autorowi;
- to, co autor rzeczywiście zamierzał wyrazić;
- jedność całego Pisma Świętego;
- żywą Tradycję Kościoła;
- zgodność odczytania z prawdami wiary.
Nie wystarczy więc otworzyć Biblię, przeczytać pojedyncze zdanie i nadać mu znaczenie, które jako pierwsze przychodzi nam do głowy. Wierność Słowu Bożemu wymaga szacunku również dla sposobu, w jaki zostało zapisane.
Sens dosłowny nie jest tym samym co dosłowność
W języku codziennym dosłowne rozumienie Biblii oznacza zwykle przekonanie, że każde zdanie opisuje rzeczywistość dokładnie tak, jak brzmi. W teologii określenie sens dosłowny Pisma Świętego ma inne, bardziej precyzyjne znaczenie.
Według Katechizmu sens dosłowny jest sensem wyrażonym przez słowa Pisma i odkrywanym zgodnie z zasadami prawidłowej interpretacji (KKK 116). Mówiąc prościej, pytamy, co autor rzeczywiście chciał przekazać swoim odbiorcom.
Jeśli psalmista opisuje góry podskakujące, sensem utworu nie jest twierdzenie, że skały oderwały się od ziemi. Mamy przed sobą poezję, która przedstawia całe stworzenie reagujące na działanie Boga. Prawidłowe rozpoznanie metafory pozostaje wierniejsze tekstowi niż potraktowanie jej jak relacji przyrodniczej.
Podobnie prawda przypowieści Jezusa nie zależy od tego, czy jej bohaterowie byli postaciami historycznymi. Znajduje się w nauce przekazanej przez opowiedzianą historię.
Biblia jest biblioteką, a nie jedną kroniką
Pismo Święte składa się z wielu ksiąg powstających w różnych epokach. Znajdujemy w nim opowiadania historyczne, prawo, modlitwy, pieśni, przysłowia, mowy prorockie, przypowieści, listy i wizje apokaliptyczne.
Nie da się czytać wszystkich tych tekstów według jednej zasady.
Opowiadania historyczne
Księgi historyczne oraz Ewangelie opisują rzeczywiste osoby i wydarzenia, choć ich autorzy wybierają fakty i układają opowieść zgodnie z celem swojej księgi. Ewangelia nie jest współczesnym stenogramem ani biografią napisaną według dzisiejszych standardów. Przekazuje jednak prawdę o tym, czego Jezus rzeczywiście dokonał i czego nauczał.
Poezja i modlitwa
Psalmy mówią językiem obrazów, porównań oraz emocji. Zdanie o Bogu będącym skałą nie oznacza, że Bóg jest kamieniem. Obraz skały wyraża Jego wierność i trwałość. Mówi o bezpieczeństwie, które odnajdujemy w Bogu, gdy wszystko inne okazuje się niepewne.
Przypowieści
Przypowieść prowadzi przez prostą historię do prawdy o Bogu, człowieku i królestwie Bożym. Przy opowieści o miłosiernym Samarytaninie nie trzeba ustalać nazwiska napadniętego ani szukać gospody, do której został zabrany. Jezus odpowiada na pytanie o to, kto okazuje się bliźnim i jak miłosierdzie przekracza społeczne podziały.
Hiperbole i mocne porównania
Jezus używa wyrazistych sformułowań, które miały poruszyć słuchaczy. Polecenie wyłupienia oka lub odcięcia ręki prowadzącej do grzechu nie jest nakazem samookaleczenia. Ukazuje radykalizm walki ze złem. Nie pozwala traktować grzechu jak drobnostki, z którą można się wygodnie oswoić.
Teksty apokaliptyczne
Apokalipsa św. Jana jest pełna liczb, barw, zwierząt i kosmicznych obrazów. Przypisywanie każdemu symbolowi jednej współczesnej osoby, instytucji lub wojny prowadzi zwykle do sensacyjnych nadinterpretacji.
Księgę trzeba czytać w świetle całej Biblii, sytuacji pierwszych chrześcijan oraz prawdy, która spaja wszystkie jej obrazy: Chrystus zwycięża zło, nawet gdy zło wydaje się potężniejsze.
Symbol nie oznacza, że opowieść jest nieprawdziwa
Często pojawia się obawa, że jeśli jakiś fragment ma charakter symboliczny, to przestaje być prawdziwy. Nie trzeba jednak wybierać między symbolem a prawdą.
Symbol potrafi wyrazić rzeczywistość, której nie da się zamknąć w prostym opisie. Nie jest ozdobnikiem dodanym do tekstu. Niekiedy właśnie za jego pomocą autor najpełniej przekazuje to, co chce powiedzieć.
Dobrym przykładem jest opis upadku w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju. Katechizm wyjaśnia, że tekst posługuje się językiem obrazowym, a zarazem potwierdza pierwotne wydarzenie i rzeczywisty czyn popełniony na początku historii człowieka (KKK 390).
Nie musimy więc uznawać każdego obrazu za fotograficzny zapis wydarzenia. Nie możemy też sprowadzić grzechu pierworodnego do opowieści bez związku z rzeczywistością. Obrazowy język przekazuje prawdę o stworzeniu człowieka, jego wolności, nieposłuszeństwie wobec Boga i skutkach grzechu.
Nie wszystko w Biblii jest metaforą
Odrzucenie skrajnej dosłowności nie może prowadzić do przekonania, że wszystko w Piśmie jest jedynie symbolem. Byłby to błąd przeciwny, lecz równie poważny.
Chrześcijaństwo opiera się na działaniu Boga w historii. Jezus naprawdę stał się człowiekiem, nauczał, umarł na krzyżu i zmartwychwstał. Nie są to poetyckie obrazy wewnętrznej przemiany uczniów. Sobór Watykański II potwierdza historyczny charakter Ewangelii i naucza, że wiernie przekazują one to, czego Jezus rzeczywiście dokonał i czego nauczał dla naszego zbawienia (Dei Verbum 19).
Nie można zatem uznać za symbol wszystkiego, co trudne, nadprzyrodzone albo niewygodne. Rozpoznanie gatunku literackiego służy odkryciu sensu tekstu, a nie usuwaniu z niego cudów, grzechu, sądu Bożego czy zmartwychwstania.
Cztery sensy Pisma Świętego
Katolicka tradycja mówi o sensie dosłownym oraz sensie duchowym, który obejmuje sens alegoryczny, moralny i anagogiczny. Nie są to cztery niezależne pomysły, które można dowolnie przypisywać jednemu wersetowi.
| Sens Pisma | Co pozwala odczytać? | Przykład |
|---|---|---|
| Dosłowny | Znaczenie zamierzone i wyrażone przez autora | Przejście Izraelitów przez Morze Czerwone |
| Alegoryczny | Wydarzenia odczytane w świetle Chrystusa | Przejście przez morze jako zapowiedź chrztu |
| Moralny | Wskazanie dotyczące sposobu życia | Wezwanie do wyjścia z niewoli grzechu |
| Anagogiczny | Odniesienie do rzeczywistości wiecznej | Wędrówka ku pełni życia z Bogiem |
Każdy sens duchowy musi opierać się na sensie dosłownym. Nie można pominąć znaczenia tekstu i od razu budować własnych symbolicznych skojarzeń. Duchowa interpretacja wyrasta z jedności Bożego planu zbawienia, a nie z fantazji czytelnika.
Jak podejść do trudnego fragmentu Biblii?
Gdy pojedynczy werset budzi zdziwienie albo niepokój, najpierw dobrze przeczytać to, co znajduje się przed nim i po nim. Zdanie wyrwane z rozmowy, przypowieści czy mowy prorockiej łatwo zaczyna znaczyć coś zupełnie innego niż w swojej księdze.
Następnie trzeba rozpoznać gatunek. Psalm nie jest kroniką, przypowieść nie jest instrukcją prawną, a wizja apokaliptyczna nie przypomina zwyczajnej relacji naocznego świadka.
W dalszej lekturze mogą pomóc pytania:
- Kto wypowiada te słowa i do kogo są skierowane?
- Jaka sytuacja doprowadziła do tej wypowiedzi?
- Czy autor opisuje wydarzenie, modli się, naucza, ostrzega czy posługuje się obrazem?
- Jak ten fragment łączy się z resztą księgi i całym Pismem Świętym?
- Jak odczytuje go Kościół i czy istnieje w tej sprawie jednoznaczne nauczanie?
Przy trudnych tekstach pomocne będzie katolickie wydanie Biblii z przypisami albo rzetelny komentarz. Można też poprosić o wyjaśnienie kapłana, katechetę lub biblistę. Pierwsze skojarzenie po przeczytaniu wersetu nie zawsze prowadzi do jego rzeczywistego sensu.
Czy każdy może interpretować Biblię po swojemu?
Wszyscy jesteśmy zaproszeni do czytania i rozważania Pisma Świętego. Osobista lektura nie sprawia jednak, że każde skojarzenie staje się poprawną interpretacją.
Ten sam fragment może poruszyć nas na różne sposoby. Jednego dnia mocniej usłyszymy wezwanie do przebaczenia, innym razem zauważymy własną niecierpliwość albo brak zaufania Bogu. Takie osobiste odczytanie nie powinno przeczyć znaczeniu tekstu ani nauczaniu wiary.
Biblia została powierzona całemu Kościołowi, a nie pojedynczemu czytelnikowi odłączonemu od wspólnoty. Czytamy ją w tej samej wierze, w której została przyjęta, przekazana i rozpoznana jako natchnione Słowo Boże.
Pismo Święte mówi prawdę na różne sposoby
Zamiast zatrzymywać się wyłącznie na pytaniu, czy dane zdanie jest dosłowne, dobrze sprawdzić, jaką prawdę autor przekazuje i za pomocą jakiej formy.
Opis historyczny opowiada o wydarzeniach. Psalm posługuje się poezją. Przypowieść prowadzi przez opowiedzianą sytuację do rzeczywistej prawdy o Bogu i naszym życiu. Apokalipsa odsłania duchowy sens historii za pomocą symboli.
Uwzględnienie gatunków literackich nie osłabia wiary w natchnienie Biblii. Chroni tekst przed narzucaniem mu znaczenia, którego autor nie zamierzał wyrazić. Czytać Biblię wiernie to pozwolić jej mówić własnym językiem.
Najczęstsze pytania o dosłowne rozumienie Biblii
Wątpliwości pojawiają się zwłaszcza przy opisach stworzenia, cudach, przypowieściach oraz pełnych symboli księgach prorockich. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze rozróżnienia.
Czy świat naprawdę został stworzony w sześć dni?
Biblijnych sześciu dni nie trzeba rozumieć jako sześciu dób po 24 godziny. Opis stworzenia w Księdze Rodzaju nie jest naukowym wyjaśnieniem tego, jak długo powstawał świat. Przekazuje prawdę, że Bóg jest Stwórcą wszystkiego, stworzenie jest dobre, a człowiek został stworzony na obraz Boga. Wiara w Boga Stwórcę nie wymaga więc odczytywania tego opisu jak kalendarza kolejnych wydarzeń.
Czy cuda Jezusa można uznać wyłącznie za symbole?
Nie. Cuda mają sens teologiczny i często pełnią funkcję znaku, ale Ewangelie przedstawiają je jako rzeczywiste czyny Jezusa. Symboliczne znaczenie wydarzenia nie przekreśla jego historycznego charakteru.
Czy przypowieści wydarzyły się naprawdę?
Przypowieści są opowiadaniami służącymi przekazaniu określonej nauki. Ich prawda nie zależy od tego, czy bohaterowie byli postaciami historycznymi. Najważniejsze pozostaje znaczenie, które Jezus nadaje opowieści.
Czy symboliczna interpretacja może być dowolna?
Nie. Symbol trzeba odczytywać na podstawie tekstu, gatunku literackiego, realiów epoki, innych fragmentów Biblii oraz wiary Kościoła. Przypadkowe skojarzenie nie staje się automatycznie sensem duchowym Pisma.
Czy Kościół ustalił jedną interpretację każdego wersetu?
Nie. Wiele fragmentów dopuszcza kilka zgodnych z wiarą interpretacji teologicznych. Kościół nie rozstrzyga znaczenia każdej metafory i każdego szczegółu. Stawia jednak granice tam, gdzie proponowane odczytanie przeczyłoby prawdom objawionym.
Co zrobić, gdy fragment Biblii wydaje się sprzeczny z innym?
Najpierw trzeba sprawdzić kontekst, gatunek i cel obu tekstów. Autorzy mogli opisywać tę samą rzeczywistość z różnych stron albo porządkować opowieść według innych założeń. Pomocne są przypisy, komentarze biblijne oraz nauczanie Kościoła. Pozornej sprzeczności nie należy rozstrzygać przez wyrwanie jednego zdania z jego księgi.



