Prokonsul odczytał wyrok śmierci. Biskup Kartaginy miał zostać stracony mieczem. Nie poprosił o czas do namysłu, nie próbował ocalić życia za cenę wyrzeczenia się wiary. Odpowiedział krótko: „Deo gratias” – „Bogu niech będą dzięki”.
Spis treści
Tak ostatnią zanotowaną wypowiedź św. Cypriana przekazują Acta proconsularia Cypriani, wczesny opis jego przesłuchań i męczeństwa. Te dwa słowa nie były pochwałą przemocy ani wyrazem pragnienia śmierci. Wypowiedział je chrześcijanin, który wierzył, że ziemski sędzia może odebrać mu życie, ale nie odbierze mu Chrystusa.
Dlaczego św. Cyprian powiedział Bogu niech będą dzięki?
Źródło nie wyjaśnia wprost, co Cyprian myślał w tej chwili. W świetle jego wiary oraz biblijnego znaczenia formuły odpowiedź można jednak rozumieć jako dziękczynienie za łaskę dochowania wierności Chrystusowi do końca. Nie była pochwałą niesprawiedliwości ani śmierci samej w sobie. Wyrastała z wiary w zmartwychwstanie i przekonania, że śmierć nie jest ostatnim słowem nad uczniem Jezusa.
Łacińskie Deo gratias nie było formułą wymyśloną przez Cypriana. Dziękczynienie kierowane do Boga znajduje się już w Nowym Testamencie. Szczególne znaczenie ma zakończenie Pawłowej nauki o zmartwychwstaniu:
Bogu niech będą dzięki za to, że dał nam odnieść zwycięstwo przez Pana naszego Jezusa Chrystusa.
(1 Kor 15,57)
Święty Paweł wypowiada te słowa po zapowiedzi, że śmierć zostanie pokonana. Odpowiedź Cypriana nie jest dosłownym cytatem całego wersetu, lecz brzmi jak jego krótkie wyznanie. Właśnie usłyszał, że zginie od miecza, a mimo to uznał, że zwycięstwo należy do Chrystusa.
Kim był św. Cyprian z Kartaginy?
Cyprian urodził się na początku III wieku w Kartaginie, jednym z najważniejszych miast rzymskiej Afryki. Pochodził z zamożnej rodziny pogańskiej i otrzymał staranne wykształcenie. Zanim został chrześcijaninem, pracował jako nauczyciel retoryki i należał do miejscowej elity.
Przyjął chrzest jako dojrzały mężczyzna, prawdopodobnie około 246 roku. Nawrócenie oznaczało dla niego zerwanie z dotychczasowym sposobem życia. Wkrótce został prezbiterem, a około 249 roku wybrano go na biskupa Kartaginy. Jego droga od chrztu do odpowiedzialności za jeden z najważniejszych Kościołów Afryki była wyjątkowo krótka.
Nie sprawował urzędu w spokojnych czasach. Musiał prowadzić wspólnotę przez prześladowania, epidemię oraz bolesny spór o chrześcijan, którzy pod naciskiem wyparli się wiary. Cyprian sprzeciwiał się zarówno zamykaniu przed nimi drogi powrotu, jak i przyjmowaniu ich bez rzeczywistej pokuty. Bronił jedności wspólnoty, ponieważ rozumiał, że Kościół jest zarazem widzialną wspólnotą i Ciałem Chrystusa, a nie luźnym zbiorem osób wierzących na własnych zasadach.
Dlaczego Cyprian został skazany na śmierć?
W 257 roku, podczas prześladowania zarządzonego za panowania cesarza Waleriana, Cyprian stanął przed prokonsulem Aspazjuszem Paternusem. Rzymska władza żądała, aby osoby odrzucające religię państwową uznały rzymskie obrzędy. Biskup wyznał, że jest chrześcijaninem, i odmówił podporządkowania się nakazowi. Został skazany na wygnanie do Curubis.
Polityka cesarska szybko się zaostrzyła. Rok później Cypriana sprowadzono przed nowego prokonsula, Galeriusza Maksymusa. Podczas przesłuchania ponownie zażądano, aby uczestniczył w kulcie nakazanym przez cesarzy. Odpowiedział, że tego nie uczyni.
Dla rzymskiego urzędnika nie była to wyłącznie osobista odmowa wykonania obrzędu. Cyprian stał na czele licznej wspólnoty i umacniał innych chrześcijan. W sentencji przedstawiono go jako przywódcę ludzi odrzucających kult rzymskich bogów. Władza chciała, aby jego śmierć stała się przestrogą dla pozostałych.
Cyprian nie szukał konfliktu z państwem. Chrześcijanie modlili się również za cesarzy, czego sam biskup bronił podczas pierwszego przesłuchania. Nie mógł jednak uznać ich religijnych żądań, ponieważ oznaczałoby to zdradę Boga. Wiara chrześcijańska nie była dla niego wyłącznie prywatną sprawą, którą można ukryć, gdy publiczne wyznanie staje się niebezpieczne.
Krótki proces i wyrok zapisany na tabliczce
Ostatnie przesłuchanie odbyło się 14 września 258 roku w pobliżu Kartaginy. Zachowany opis procesu przedstawia oszczędną wymianę zdań. Prokonsul zapytał Cypriana o tożsamość, jego pozycję we wspólnocie oraz gotowość do wykonania cesarskiego nakazu. Biskup nie zaprzeczał, kim jest, i nie wyrzekł się odpowiedzialności za powierzonych mu wiernych.
Galeriusz Maksym polecił mu jeszcze zatroszczyć się o własny los. Cyprian odpowiedział, że w tak słusznej sprawie nie ma miejsca na naradę. Po konsultacji z radą prokonsul odczytał z tabliczki decyzję, zgodnie z którą Tascjusz Cyprian miał zostać stracony mieczem.
Wtedy padły słowa:
„Deo gratias”.
„Bogu niech będą dzięki”.
Źródło opisuje następnie poruszenie zgromadzonych chrześcijan i drogę na miejsce egzekucji. Cyprian zdjął płaszcz, uklęknął i modlił się. Oddał dalmatykę diakonom, a gdy pojawił się wykonawca wyroku, polecił przekazać mu dwadzieścia pięć złotych monet. Potem zasłonił oczy. Został ścięty mieczem.
Czy Bogu niech będą dzięki było pochwałą śmierci?
Chrześcijaństwo nie uczy pogardy dla życia. Życie jest darem Boga, a męczennik nie zostaje świętym dlatego, że chciał umrzeć. Cyprian nie odebrał sobie życia i nie sprowokował egzekucji. Postawiono go przed wyborem: ocalić życie przez akt sprzeczny z wiarą albo pozostać wiernym Chrystusowi pomimo wyroku.
Dlatego jego dziękczynienia nie należy odnosić do przemocy, lecz do łaski wytrwania do końca. W chwili, w której rzymska władza ogłosiła swoją przewagę, Cyprian odpowiedział językiem chrześcijańskiej nadziei. Prokonsul mówił o mieczu. Biskup odpowiedział Bogu.
Ta odpowiedź nie usuwa lęku, bólu ani naturalnego przywiązania do życia. Acta nie opisują wewnętrznych uczuć Cypriana, dlatego nie należy dopisywać mu niewzruszoności pozbawionej ludzkich emocji. Pokazują jednak jego decyzję: nie wyparł się wiary, kiedy znał już cenę odmowy.
Co słowa Cypriana mówią o chrześcijańskiej nadziei?
Nadzieja chrześcijańska nie polega na przekonaniu, że wierzącego ominie cierpienie. Jej fundamentem jest Chrystus ukrzyżowany i zmartwychwstały. Dlatego zaufanie Bogu może trwać również wtedy, gdy sytuacja nie kończy się ocaleniem doczesnego życia.
W słowach Cypriana nie ma obietnicy, że Bóg zawsze uwolni swoich wiernych od prześladowania. Jest za to wyznanie, że żaden ziemski wyrok nie unieważnia obietnicy zmartwychwstania. Męczennik przegrywa w oczach świata, ponieważ traci życie. Kościół widzi jednak jego zwycięstwo w zachowanej wierności, nie w samej śmierci.
Tę samą odpowiedź, choć w zwyczajniejszych okolicznościach, słyszymy podczas Liturgii słowa na Mszy Świętej. Po czytaniu zgromadzenie odpowiada: „Bogu niech będą dzięki”. Zwykle wypowiadamy ją bez zagrożenia i bez dramatycznego wyboru. Historia Cypriana pozwala jednak usłyszeć, jak wiele może znaczyć dziękczynienie oparte na przekonaniu, że Słowo Boga pozostaje prawdziwe także w godzinie próby.
Dlaczego św. Cyprian jest wspominany razem ze św. Korneliuszem?
Kościół obchodzi wspomnienie świętych Korneliusza i Cypriana 16 września. Korneliusz był biskupem Rzymu, a Cyprian biskupem Kartaginy. Nie zginęli razem, ale łączyły ich wiara, korespondencja oraz troska o jedność Kościoła.
Obaj sprzeciwiali się skrajnemu rygoryzmowi Nowacjana, który odmawiał możliwości pojednania z Kościołem osobom upadłym podczas prześladowań. Bronili poważnej pokuty, lecz nie zamykali grzesznikowi drogi do przebaczenia. Cyprian poparł Korneliusza jako prawowitego biskupa Rzymu.
Wspólne wspomnienie sprawia, że ich losy bywają ze sobą mylone. Słowa Deo gratias po ogłoszeniu wyroku śmierci źródło przypisuje jednak Cyprianowi z Kartaginy, nie papieżowi Korneliuszowi.
Dwa słowa, w których zmieściło się całe wyznanie
Cyprian znał już decyzję sędziego. Wiedział, co oznacza śmierć od miecza. Jego odpowiedź nie była wykładem ani pożegnalną mową. Składała się z dwóch słów, których chrześcijanie używali przed nim i które powtarzają do dzisiaj.
W jego ustach Deo gratias stało się wyznaniem, że wdzięczność wobec Boga nie zależy wyłącznie od pomyślnego zakończenia. Można dziękować za otrzymane dobro, za ocalenie i powrót do zdrowia. Cyprian pokazał jeszcze trudniejszy wymiar dziękczynienia: wdzięczność za to, że w godzinie próby nie został oddzielony od Chrystusa.
Rzymski wyrok miał zakończyć jego wpływ na wspólnotę. Tymczasem ostatnia zanotowana odpowiedź biskupa przetrwała sędziego, cesarstwo i miecz.
Najczęściej zadawane pytania o męczeństwo św. Cypriana
Najczęstsze pytania dotyczą tego, czy były to rzeczywiście ostatnie słowa Cypriana, dlaczego został skazany oraz skąd pochodzi sama formuła. Poniżej krótkie odpowiedzi.
Kto powiedział Bogu niech będą dzięki przed egzekucją?
Słowa Deo gratias, tłumaczone jako „Bogu dzięki” lub „Bogu niech będą dzięki”, wypowiedział św. Cyprian z Kartaginy po usłyszeniu wyroku śmierci.
Czy były to ostatnie słowa św. Cypriana?
Są to ostatnie słowa Cypriana zanotowane w zachowanym opisie jego procesu i męczeństwa. Źródło przedstawia później jego modlitwę i przygotowanie do egzekucji, ale nie przytacza już żadnej kolejnej wypowiedzi. Historycznie bezpieczniej mówić więc o ostatnich zapisanych słowach niż o absolutnej pewności, że później niczego nie powiedział.
Kiedy i jak zginął św. Cyprian?
Św. Cyprian został ścięty mieczem 14 września 258 roku w pobliżu Kartaginy. Wyrok wydał prokonsul Galeriusz Maksym podczas prześladowania chrześcijan za panowania cesarza Waleriana.
Za co stracono św. Cypriana?
Skazano go jako biskupa i przywódcę wspólnoty chrześcijańskiej, który odmówił uczestnictwa w nakazanych obrzędach rzymskich. Pozostał przy wyznaniu jednego Boga i nie podporządkował się religijnemu żądaniu cesarskiej władzy.
Czy powiedzenie Bogu niech będą dzięki pochodzi od św. Cypriana?
Nie. Formuły dziękczynienia Bogu znajdują się już w Nowym Testamencie, między innymi w 1 Kor 15,57. Cyprian nie stworzył tych słów, lecz nadał im szczególnie mocne świadectwo, wypowiadając je po ogłoszeniu wyroku śmierci.
Podstawa biblijna i doktrynalna: 1 Kor 15,54-57; Acta proconsularia Cypriani, IV-V; Benedykt XVI, katecheza o św. Cyprianie z 6 czerwca 2007 roku.



