Pod ołtarzami dwóch rzymskich bazylik przechowywana jest pamięć o wydarzeniach, których nie opisuje zakończenie Dziejów Apostolskich. Pozostały imiona, miejsca pochówku i świadectwa chrześcijan, którzy żyli bliżej tamtych dni niż my. Z czasem dołączyły do nich opowieści znane dziś niemal każdemu.
Spis treści
Jeden z apostołów wcześniej zapewniał Jezusa o swojej wierności, a potem trzy razy się Go zaparł. Drugi ścigał Jego uczniów. Obaj dotarli do miasta, w którym o ludzkim życiu rozstrzygała cesarska władza. Ich ostatnie chwile miały stać się częścią historii tego miejsca na następne dwa tysiące lat.
Gdy pytamy, jak zginęli święci Piotr i Paweł, zwykle przed oczami stają dwa obrazy. Żeby zrozumieć, skąd je znamy, trzeba zajrzeć do najstarszych listów, przekazów o rzymskich grobach oraz tekstów, w których historia spotyka się z religijną wyobraźnią.
Dwie śmierci w Rzymie Nerona
Starożytna tradycja chrześcijańska wiąże męczeństwo Piotra i Pawła z Rzymem oraz panowaniem Nerona. Piotr miał ponieść śmierć przez ukrzyżowanie, a Paweł przez ścięcie. Wiadomości te przekazuje między innymi Euzebiusz z Cezarei w Historii kościelnej (II, 25,5), napisanej na początku IV wieku i korzystającej z wcześniejszych świadectw.
Ich śmierć umieszcza się w latach 60. I wieku. Rzymskich chrześcijan dotknęły wtedy prześladowania związane z rządami cesarza, szczególnie pamiętane w związku z pożarem miasta w 64 roku. Nie zachował się jednak dokument pozwalający przypisać obu apostołom jeden dzień egzekucji ani odtworzyć ich procesów krok po kroku.
Różne szczegóły tej historii mają różne źródła. O cierpieniach i śmierci apostołów pisano już pod koniec I wieku. O sposobie wykonania wyroków mówią kolejne przekazy, a popularne sceny towarzyszące męczeństwu rozwijają się także w apokryfach i późniejszej tradycji. Warto przyjrzeć się tym świadectwom w kolejności ich powstawania.
Najpierw był list do wspólnoty pogrążonej w sporze
Jednym z najstarszych pozabiblijnych świadectw śmierci apostołów jest Pierwszy List Klemensa do Koryntian, zwykle datowany na około 95-96 rok. Powstał w Kościele rzymskim, zaledwie kilkadziesiąt lat po wydarzeniach przypisywanych czasom Nerona. Jego celem było wezwanie poróżnionych chrześcijan do zgody.
W rozdziale 5 autor przywołuje Piotra i Pawła jako przykłady wytrwałości. O Piotrze pisze, że zniósł liczne trudy, złożył świadectwo i odszedł do należnej mu chwały. Wspominając Pawła, wymienia więzienia, wygnanie, kamienowanie oraz głoszenie wiary na Wschodzie i Zachodzie. Jego życie również kończy się odejściem po złożeniu świadectwa wobec sprawujących władzę.
Klemens nie opisuje krzyża odwróconego głową w dół, miecza ani ostatnich słów skazańców. Nie podaje też daty egzekucji. List jest świadectwem wspólnoty, która pamięta śmierć swoich apostołów i odwołuje się do niej w sprawie wymagającej duchowej powagi. Jego oszczędność pozwala zobaczyć najstarszą warstwę przekazu bez dopowiadania późniejszych scen.
W następnych pokoleniach wiadomości stają się bardziej szczegółowe. Około 170 roku Dionizy, biskup Koryntu, łączy męczeństwo obu apostołów w Italii i umieszcza je w tym samym czasie. Około 200 roku Tertulian w Preskrypcji przeciw heretykom (36) przypomina rzymskiemu Kościołowi śmierć Piotra podobną do męki Chrystusa oraz śmierć Pawła podobną do śmierci Jana Chrzciciela. W tych zestawieniach rozpoznajemy już krzyż i ścięcie.
Euzebiusz zapisze później część wcześniejszych świadectw, dzięki czemu znamy także fragmenty dzieł, które nie zachowały się w całości. Gdy przywołuje Dionizego albo Orygenesa, trzeba więc pamiętać o dwóch datach: czasie powstania pierwotnej wypowiedzi i czasie jej zapisania w Historii kościelnej.
Biblia pozostawia apostołów przed ostatnim progiem
Nowy Testament nie zawiera relacji z egzekucji Piotra ani Pawła. Dzieje Apostolskie kończą opowieść o Pawle, gdy apostoł pozostaje żywy w Rzymie i przyjmuje odwiedzających go ludzi (Dz 28,30-31). Dalszych wydarzeń szukamy już w innych świadectwach.
Zapowiedź śmierci Piotra znajdujemy w zakończeniu Ewangelii według św. Jana. Jezus mówi mu o starości, wyciągniętych rękach i poprowadzeniu tam, dokąd sam nie chce iść. Ewangelista dopowiada:
To powiedział, aby zaznaczyć, jaką śmiercią uwielbi Boga.
(Biblia Tysiąclecia, J 21,19)
Słowa z J 21,18-19 są odczytywane w związku z męczeństwem Piotra i jego ukrzyżowaniem. Nie podają Rzymu, daty ani położenia ciała na krzyżu. Ich ciężar spoczywa na wierności ucznia. Piotr, który wcześniej upadł i wrócił, ma pójść za Chrystusem aż do śmierci.
Podobny ton pożegnania słyszymy w Drugim Liście do Tymoteusza. Paweł przedstawiony jest jako apostoł świadomy zbliżającego się odejścia: mówi o ofierze, zakończonym biegu i oczekiwaniu na nagrodę od Pana (2 Tm 4,6-8).
W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem.
(Biblia Tysiąclecia, 2 Tm 4,7)
Ten fragment pozwala odczytać śmierć świętego Pawła w świetle jego powołania. Nie jest opisem egzekucji i nie wspomina miecza. Biblijne pożegnanie oraz późniejsze wiadomości historyczne odpowiadają tu na różne pytania.
Lata 64 i 67 powracają, ale kalendarz pozostaje otwarty
Pytanie, kiedy zginęli Piotr i Paweł, nie ma jednej bezspornie ustalonej odpowiedzi rocznej. Najczęściej spotykamy datowania w latach 60. I wieku, zwłaszcza rok 64 lub 67. Starożytna tradycja umieszcza ich męczeństwo za Nerona, którego panowanie zakończyło się w 68 roku.
Rok 64 przywołuje się ze względu na prześladowania chrześcijan po wielkim pożarze Rzymu. To naturalny punkt odniesienia, szczególnie w opowieściach o śmierci Piotra. Sam związek z prześladowaniami nie pozwala jednak ustalić dokładnej daty jego egzekucji.
Rok 67 utrwalił się w tradycyjnych żywotach i kalendariach. Również watykańskie opracowania o obu apostołach przedstawiają go jako datę przekazywaną przez tradycję. Nie wynika z tego, że dysponujemy współczesnym wydarzeniom zapisem dwóch wyroków wydanych właśnie w tym roku.
W przypadku Pawła znaczenie ma także odtworzenie jego ostatnich lat: daty przybycia do Rzymu oraz pytanie o uwolnienie po pierwszym uwięzieniu i późniejsze ponowne zatrzymanie. Poszczególne rekonstrukcje układają te wydarzenia inaczej.
Benedykt XVI w katechezie z 4 lutego 2009 roku wskazywał, że już starożytne źródła różniły się w datowaniu śmierci Pawła, umieszczając ją między prześladowaniami po pożarze w 64 roku a ostatnim rokiem rządów Nerona, czyli 68. Dlatego zakres 64-68 lepiej oddaje stan przekazów niż jedna data podana bez wyjaśnienia.
Od krzyża Piotra do opowieści o jego pokorze
Śmierć świętego Piotra przez ukrzyżowanie należy do starej tradycji chrześcijańskiej. Szczegół o odwróceniu krzyża wymaga jednak sięgnięcia do konkretnych tekstów. Nie występuje w liście Klemensa ani w Ewangelii według św. Jana.
Euzebiusz, powołując się na Orygenesa żyjącego na przełomie II i III wieku, przekazuje, że Piotr przybył do Rzymu i został ukrzyżowany głową w dół, zgodnie ze swoją prośbą (Historia kościelna, III, 1,2). To ważne świadectwo pochodzenia tej tradycji. Przytoczony fragment nie wyjaśnia jednak prośby apostoła jego poczuciem niegodności.
Motyw odwróconego ukrzyżowania pojawia się także w apokryficznych Dziejach Piotra, datowanych zwykle na schyłek II wieku. W rozdziałach 37-38 apostoł prosi o taki sposób śmierci, a następnie nadaje swojej pozycji rozbudowane znaczenie symboliczne, związane z pierwszym człowiekiem i odwróceniem ludzkiego porządku. Tekst pozostaje poza kanonem Nowego Testamentu i świadczy o tym, jak wcześnie rozwijała się opowieść o ostatnich chwilach Piotra.
Skąd zatem znane wyjaśnienie, że Piotr ukrzyżowany głową w dół nie uważał się za godnego umrzeć tak jak Jezus? Wyraźnie przekazuje je św. Hieronim pod koniec IV wieku w dziele O znakomitych mężach (1). Pisze o apostole przybitym do krzyża z głową skierowaną ku ziemi, który uważał się za niegodnego ukrzyżowania w taki sam sposób jak jego Pan.
W popularnym opowiadaniu te przekazy zlewają się w jedną scenę. Ich rozdzielenie pozwala zobaczyć, że wiadomość o sposobie śmierci oraz jego duchowe uzasadnienie mają własną historię. Tradycja o pokorze Piotra przemawia szczególnie mocno, gdy pamiętamy ucznia przekonanego kiedyś, że nigdy nie opuści Mistrza.
Miecz Pawła i obywatelstwo, które nie ocaliło życia
Śmierć świętego Pawła tradycja wiąże ze ścięciem mieczem. Tertulian zestawia ją ze śmiercią Jana Chrzciciela, a Euzebiusz mówi wprost o ścięciu w Rzymie za Nerona. Opowieść o wykonaniu wyroku zawierają również apokryficzne Dzieje Pawła, powstałe pod koniec II wieku.
Odmienny sposób egzekucji zwykle tłumaczy się rzymskim obywatelstwem Pawła. Jego status jest poświadczony w Dziejach Apostolskich. W Jerozolimie powstrzymuje biczowanie, powołując się na prawa obywatela; później odwołuje się do cesarza (Dz 22,25-29; 25,10-12). Obywateli co do zasady chroniono przed hańbiącą karą ukrzyżowania, a śmierć przez ścięcie odpowiadała ich uprzywilejowanemu statusowi.
To wyjaśnienie dobrze łączy wiadomości o Pawle, ale nie zastępuje akt jego ostatniego procesu. Z biblijnego świadectwa obywatelstwa nie odczytamy nazwiska sędziego, treści oskarżenia ani dokładnego przebiegu wykonania wyroku. W tych sprawach późniejsze opowiadania dodają szczegóły, których najstarsze przekazy nie podają.
Rzymski finał szczególnie porusza w świetle wcześniejszego życia apostoła. Paweł przeszedł drogę od prześladowcy do głosiciela Chrystusa. Ostatecznie sam znalazł się po stronie skazanych za wiarę, którą niegdyś próbował zwalczać.
Trzy źródła należą do późniejszej opowieści
Z męczeństwem Pawła wiąże się rzymskie Tre Fontane, czyli Trzy Źródła, w miejscu zwanym w starożytności Aquae Salviae. Według znanej opowieści odcięta głowa apostoła odbiła się od ziemi trzy razy, a w każdym z tych miejsc wytrysnęło źródło.
Benedykt XVI w katechezie z 4 lutego 2009 roku przedstawiał ten motyw jako legendarny element późniejszego przekazu, odwołując się do Dziejów Piotra i Pawła Pseudo-Marcelego z V wieku. Opowieść należy do religijnej pamięci o miejscu męczeństwa. Jej barwna scena nie pochodzi z relacji współczesnej śmierci Pawła.
Dwa miejsca, które rzymscy chrześcijanie potrafili wskazać
W historii apostołów pozostają także groby Piotra i Pawła w Rzymie. Zanim nad ich miejscami pamięci wyrosły wielkie bazyliki, chrześcijanie potrafili wskazać konkretne lokalizacje związane z oboma męczennikami.
Około 200 roku rzymski duchowny Gajusz pisał o ich tropaia, czyli pomnikach lub znakach zwycięstwa. W tym kontekście chodzi o miejsca pamięci związane z pochówkiem apostołów. Wypowiedź zachowana przez Euzebiusza (Historia kościelna, II, 25,6-7) wskazuje Watykan i drogę ostyjską. Są to te same obszary, w których czcimy ich dzisiaj.
Pod bazyliką św. Piotra
Grób czczony jako miejsce pochówku Piotra znajduje się pod głównym ołtarzem bazyliki watykańskiej. Wykopaliska odsłoniły tam starożytną nekropolię oraz pozostałości niewielkiego pomnika nagrobnego z II wieku, nazywanego trofeum Gajusza. Jego powstanie datuje się na około 160 rok.
To miejsce wiązano z Piotrem na długo przed budową pierwszej bazyliki Konstantyna w IV wieku. W pobliżu zachowały się również graffiti świadczące o pobożności odwiedzających. Kolejne ołtarze i budowle powstawały nad tym samym punktem, zachowując ciągłość pamięci.
Tradycja lokalizuje męczeństwo Piotra w rejonie cyrku Nerona na Watykanie. Cyrk był miejscem widowisk; nie należy mylić go z późniejszym Koloseum. Pochówek wiązano z pobliskim terenem cmentarnym. Ogrom współczesnej bazyliki może przesłaniać fakt, że u początków tego miejsca znajdował się skromny grób.
Przy drodze ostyjskiej
Miejsce pochówku Pawła czczone jest w bazylice św. Pawła za Murami, przy dawnej Via Ostiensis. Pod ołtarzem papieskim znajduje się duży marmurowy sarkofag. Badania i prace archeologiczne z 2006 roku odsłoniły go spod otaczających murów.
Zachowała się również płyta z IV wieku z inskrypcją PAVLO APOSTOLO MART(YRI), poświęcona Pawłowi, apostołowi i męczennikowi. Jej położenie ponad sarkofagiem oraz kolejne fazy budowli dokumentują szacunek, jakim otaczano ten pochówek.
Miejsce egzekucji i miejsce pochówku trzeba rozróżniać: Tre Fontane oraz bazylika przy drodze ostyjskiej to dwie lokalizacje. Sarkofag, inskrypcja i dawne pomniki nagrobne są materialnymi świadectwami kultu. Nie opisują przebiegu egzekucji, ale pozwalają zrozumieć, dlaczego pamięć o apostołach tak mocno związała się z konkretnymi miejscami Rzymu.
Jeden dzień świętowania dwóch apostolskich dróg
Uroczystość Świętych Apostołów Piotra i Pawła przypada 29 czerwca. Wspólna data liturgiczna nie rozstrzyga jednak, czy obaj zostali straceni tego samego dnia i roku. Takie przekonanie należy do tradycji, a nie do ustaleń opartych na zachowanych dokumentach egzekucji.
Przywołany przez Euzebiusza Dionizy z Koryntu mówił, że apostołowie ponieśli męczeństwo w tym samym czasie. Nie wskazał konkretnego dnia. Również Benedykt XVI, przemawiając 29 czerwca 2006 roku, przedstawiał ich śmierć jako wydarzenia bliskie sobie w czasie i miejscu: Piotr został ukrzyżowany w Rzymie, a Paweł następnie ścięty.
Wspólny kult wyrasta z tego, co obaj pozostawili Kościołowi rzymskiemu. Piotr, któremu Chrystus powierzył troskę o owczarnię, oraz Paweł, apostoł narodów, stali się jego szczególnymi świadkami. Już św. Ireneusz z Lyonu w II wieku łączył ich imiona, pisząc o apostolskich podstawach rzymskiego Kościoła.
Dlatego na ikonach stoją obok siebie, choć ich powołania i charaktery były różne. Wspólna uroczystość kieruje uwagę ku jednemu Chrystusowi, któremu obaj pozostali wierni do końca. W tej jedności nie giną ani rybak z Galilei, ani uczony Żyd z Tarsu.
Rzym zachował pamięć o ich wierności
Najłatwiej zapamiętać odwrócony krzyż i miecz. Jednak w najstarszych świadectwach mocniej wybrzmiewa wytrwałość: życie oddane głoszeniu Ewangelii mimo cierpienia i prześladowań. Katechizm wyjaśnia męczeństwo jako świadectwo prawdzie wiary, sięgające aż po śmierć i zjednoczone z Chrystusem przez miłość (KKK 2473).
W historii Piotra i Pawła możemy rozpoznać także nadzieję dla nas. Ich wcześniejsze upadki nie przekreśliły powołania. Piotr po zaparciu się Jezusa wrócił do Niego, a Paweł po nawróceniu oddał Ewangelii siły, którymi wcześniej zwalczał jej wyznawców. Kościół pamięta ich jako świadków łaski, która przemienia rzeczywiste ludzkie życie.
Pod dwoma rzymskimi ołtarzami nadal spotykają się historia i modlitwa. Nie znamy wszystkich szczegółów ostatniego dnia apostołów. Znamy natomiast wiarę, którą głosili i której ich śmierć stała się ostatecznym świadectwem.
Najczęściej zadawane pytania o śmierć Piotra i Pawła
Z opowieścią o męczeństwie apostołów zrosły się sceny znane z tradycji, sztuki i literatury. Kilka z nich wymaga osobnego dopowiedzenia.
Jak zginęli święci Piotr i Paweł?
Według starożytnej tradycji chrześcijańskiej Piotr został ukrzyżowany, a Paweł ścięty mieczem. Obaj ponieśli męczeństwo w Rzymie za panowania Nerona. O ich śmierci świadczy już Pierwszy List Klemensa do Koryntian z końca I wieku, natomiast szczegóły sposobu egzekucji przekazują późniejsi autorzy. Tradycja przypisuje Piotrowi ukrzyżowanie głową w dół.
Czy Biblia opisuje śmierć Piotra i Pawła?
Biblia nie zawiera relacji z ich egzekucji. W J 21,18-19 Jezus zapowiada śmierć Piotra, a w 2 Tm 4,6-8 słyszymy pożegnanie Pawła świadomego zbliżającego się odejścia. Dzieje Apostolskie kończą opowieść, gdy Paweł nadal żyje w Rzymie. Wiadomości o ukrzyżowaniu Piotra i ścięciu Pawła pochodzą z tradycji pozabiblijnej.
Kiedy zginęli Piotr i Paweł?
Ich męczeństwo umieszcza się w latach 60. I wieku, za Nerona. Często wskazuje się rok 64 lub 67, ale dokładne daty nie są bezspornie ustalone. Benedykt XVI przypominał, że starożytne przekazy o śmierci Pawła obejmują okres od prześladowań po pożarze Rzymu w 64 roku do końca panowania cesarza w 68 roku.
Dlaczego Piotr został ukrzyżowany głową w dół?
Euzebiusz, powołując się na Orygenesa, podaje, że Piotr sam poprosił o taki sposób ukrzyżowania. Popularne uzasadnienie, według którego uważał się za niegodnego śmierci takiej jak Jezus, wyraźnie przekazuje św. Hieronim. Wcześniejsze apokryficzne Dzieje Piotra również opisują odwrócone ukrzyżowanie, ale nadają mu inne, rozbudowane znaczenie symboliczne. Żaden z tych szczegółów nie pochodzi z Biblii.
Dlaczego Pawła ścięto, zamiast ukrzyżować?
Tradycję o ścięciu Pawła zwykle łączy się z jego rzymskim obywatelstwem, poświadczonym w Dziejach Apostolskich. Obywateli co do zasady chroniono przed hańbiącą karą ukrzyżowania. Ścięcie mieczem odpowiadało ich statusowi. Nie zachowały się jednak akta ostatniego procesu Pawła, dlatego nie można odtworzyć konkretnego uzasadnienia wyroku ani wszystkich okoliczności jego wykonania.
Czy Piotr i Paweł zginęli tego samego dnia?
Nie da się tego potwierdzić na podstawie zachowanych świadectw. 29 czerwca jest datą ich wspólnej uroczystości, a nie bezspornie ustalonym dniem obu egzekucji. Dionizy z Koryntu, którego wypowiedź zachował Euzebiusz, umieszczał ich męczeństwo w tym samym czasie. Nie podał jednak konkretnego dnia ani roku.
Czy Neron osobiście zabił Piotra i Pawła?
Nie ma świadectwa, że Neron własnoręcznie wykonał egzekucję któregoś z apostołów. Tradycja wiąże ich śmierć z jego panowaniem i prześladowaniami. Określenie, że zginęli z rozkazu Nerona, odnosi odpowiedzialność do cesarskiej władzy; nie oznacza, że cesarz był ich katem. Nie zachowały się akta pozwalające odtworzyć dokładny obieg decyzji w obu sprawach.
Czy Piotr zginął w Koloseum?
Nie. Koloseum otwarto w 80 roku, po śmierci Nerona i po okresie, w którym umieszcza się męczeństwo Piotra. Tradycja łączy śmierć apostoła z rejonem cyrku Nerona na Watykanie, a jego pochówek z pobliską nekropolią. Skojarzenie wszystkich rzymskich męczenników z Koloseum zaciera różnice między miejscami i epokami prześladowań.
Gdzie znajdują się groby Piotra i Pawła?
Grób czczony jako miejsce pochówku Piotra znajduje się pod głównym ołtarzem bazyliki św. Piotra w Watykanie. Paweł jest czczony przy grobie w bazylice św. Pawła za Murami, przy dawnej drodze ostyjskiej. Z tym miejscem wiążą się marmurowy sarkofag i starożytna płyta poświęcona apostołowi. Obie lokalizacje odpowiadają miejscom pamięci wskazanym przez Gajusza około 200 roku.
Skąd pochodzi opowieść o spotkaniu Piotra z Jezusem na drodze z Rzymu?
Scenę znaną jako Quo vadis zawierają apokryficzne Dzieje Piotra, w rozdziale 35. Apostoł opuszcza miasto, spotyka Jezusa i pyta, dokąd idzie. Gdy słyszy odpowiedź o ponownym ukrzyżowaniu w Rzymie, zawraca. Opowieść nie pochodzi z Ewangelii ani z Dziejów Apostolskich. Jest starożytną narracją o wierności i powrocie do wspólnoty, później szeroko rozpowszechnioną w kulturze, także przez powieść Henryka Sienkiewicza.
Podstawa biblijna i doktrynalna: J 21,18-19; Dz 28,30-31; 2 Tm 4,6-8; KKK 2473; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, II, 25 oraz III, 1.



